Sarah KaneΤης Δήμητρας Διδαγγέλου
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο biblioteque

 

«Η Σάρα Κέιν πέθανε τραγικά. Ήταν τόσο μεγάλος και τόσο βαθύς ο τρόμος του κόσμου. Δεν τον άντεξε. Ήταν γυμνή. Απροστάτευτη. Γυμνά είναι και τα έργα της. Τρομαγμένα. Τρομερά»,
Χάρολντ Πίντερ, (Γραμμένο για την παράσταση της “Νέας Σκηνής”)

 

Ένα αγοροκόριτσο πετάει περιοδικά πορνό στα μούτρα του καθηγητή της στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. Είναι η απάντησή της στο χαρακτηρισμό ενός δοκιμίου της ως πορνογράφημα. Αυτός είναι ο τρόπος της Σάρα Κέιν. Να πετάει στα μούτρα την αλήθεια. Το 1992 θ’ αποφοιτήσει από το ίδιο πανεπιστήμιο με άριστα και θ’ ακολουθήσει το ρεύμα του «θεάτρου τα μούτρα».

Κόρη δασκάλας και δημοσιογράφου, γεννήθηκε το 1971 και μεγάλωσε κοντά στο Brentwood του Έσσεξ. Από μικρή διάβαζε κι έγραφε πολύ, όμως το στείρο περιβάλλον του σχολείου της προκαλούσε αποστροφή. Ο αρνητισμός και η αντίδραση την ακολούθησαν σ’ όλες τις σπουδές της, μέχρι και τις μεταπτυχιακές στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, στο τμήμα συγγραφής θεατρικών έργων.

Το 1995 ανέβηκε το πρώτο της θεατρικό, το «Blasted», στο Royal Court Upstairs του Λονδίνου, προκαλώντας το μένος του κοινού και των κριτικών. Ένα χρόνο έπειτα ακολούθησε το “Φαίδρας έρως” (“Phaedra’s Love”), ενώ το 1998 το “Καθαροί, πια” (“Cleansed”) και το “Λαχταρώ” (“Crave”). Το έργο της “4.48 ψύχωση” (“4.48 Psychosis”) το έγραψε λίγο πριν την αυτοκτονία της, αλλά παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο κοινό το 2000.

Οι κριτικές για τα πρώτα έργα της ήταν απαξιωτικές. Είναι χαρακτηριστικό ότι για το έργο της «Φαίδρας έρως», η Telegraph είχε γράψει «εδώ δεν απαιτείται κριτικός θεάτρου, απαιτείται ψυχίατρος». Μόνο μετά το «Crave» άλλαξαν στάση οι κριτικοί.

Ο λόγος της είναι κοφτός, καθηλωτικός. Μεγάλες παύσεις και σιωπές. Επαναλήψεις που σφυροκοπούν το κεφάλι και σκηνές που σοκάρουν. Τα έργα της Κέιν κατατάσσονται στο θεατρικό είδος που λέγεται «In-yer-face theatre» ή με άλλα λόγια «τρίβω-στα -μούτρα-σας-τον-κόσμο-που-μου-κληροδοτήσατε».

Πρόκειται για ένα θεατρικό ρεύμα το οποίο ήταν στο απόγειό του στη Μ. Βρετανία τη δεκαετία του ’90. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι η ωμή αναπαράσταση της πραγματικότητας. Κύριος σκοπός, να ταρακουνηθεί το κοινό.

Σε αντίθεση με το πλήθος των κριτικών και των πληροφοριών που έχουμε για τα έργα της Σάρα Κέιν, δεν έχουν δοθεί στη δημοσιότητα στοιχεία για την προσωπική της ζωή. Όπως ήταν φυσικό, οι συγγενείς της κρατούν το στόμα τους ερμητικά κλειστό, ενώ οι πληροφορίες από φίλους ή συναδέλφους της είναι αποσπασματικές. Οι συνεντεύξεις που είχε δώσει είναι λιγοστές και δεν υπάρχουν αξιόπιστες πηγές που να συνδέουν τα γεγονότα της ζωής της με την αυτοκτονία της. Γνωρίζουμε μόνο ότι μεγάλωσε σε βαθιά θρησκευτικό περιβάλλον.

Το Φεβρουάριο του 1999 κρεμάστηκε με το κορδόνι των παπουτσιών της στην κλινική που νοσηλευόταν για λίγες μέρες, έπειτα από μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας με χάπια. Στην πρώτη της απόπειρα είχε αφήσει πίσω ένα σημείωμα που έγραφε «με σκότωσα» – δείχνοντας ότι ήθελε να έχει την τελευταία λέξη. «Θα μ’ αγαπήσουν γι’ αυτό που με κατέστρεψε», έγραφε στο «4.48: Ψύχωση».

Το «4.48» του τίτλου αναφέρεται στην ώρα που έκανε επιδρομή η κατάθλιψή της. Μια κατάθλιψη που τη διέλυσε. Ο θυμός και η οργή την είχαν κυριεύσει και αυτό είναι φανερό σ’ όλα τα έργα της. Στο Crave έγραφε «κανείς δεν επιβιώνει απ’ τη ζωή» – η αυτοκτονία της ήταν ένας τρόπος για να βρει τον έλεγχο και την ηρεμία που δεν είχε στη ζωή.

Δεν είναι τυχαίο που επέλεξε την τέχνη του θεάτρου για να εκφράσει τις υπαρξιακές της ανησυχίες. Η ίδια δήλωνε ότι τη θεωρούσε την πιο υπαρξιακή τέχνη, γιατί «το θέατρο δεν έχει μνήμη».

Όπως όλα τα είδη καλλιτεχνικής δημιουργίας, έτσι και το θέατρο είναι ένας τρόπος να ξορκίσουμε το θάνατο, να περάσουμε στην αιωνιότητα αφήνοντας το αποτύπωμά μας πίσω. Η Σάρα Κέιν πήγε να συναντήσει το θάνατο πριν εκείνος τη βρει. Μια κίνηση (έστω απελπισμένη) τόσο ανάκτησης του ελέγχου πάνω στη ζωή, όσο και υπέρμετρης θέλησης για ζωή. Αυτοκτονία δε σημαίνει απαραίτητα ότι επιθυμείς να πεθάνεις· ίσως δείχνει  ότι φοβάσαι να πεθάνεις χωρίς να ξέρεις το πότε, το πού, το πώς και κυρίως το γιατί. Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι διατείνονται πως πρέπει να βρούμε το νόημα της ζωής μας για να πεθάνουμε γαλήνιοι. Η Σάρα Κέιν το έκανε αντίστροφα. Βρίσκοντας όχι έναν, αλλά πολλούς λόγους για να πεθάνει, έδωσε νόημα στην προ-θανάτια ζωή της.

Αν δούμε αποσπασματικά κομμάτια του τελευταίου της έργου, μπορούμε ν’ αποκρυπτογραφήσουμε το υπαρξιακό της άγχος. Ένα άγχος που πηγάζει από τη μεγάλη της λαχτάρα για ζωή.

Τα πιο χαρακτηριστικά:
«Αυτό που φοβάμαι έρχεται καταπάνω μου.»

«Η ζωή θα μας θάψει όλους.»

«Επιστροφή στη ζωή.»

«Βγες από τη μήτρα.»

«Ο έξω κόσμος είναι απίστευτα υπερτιμημένος.»

 «Εάν αυτοκτονήσεις θα αναγκαστείς μόνο να επιστρέψεις και να το αντιμετωπίσεις πάλι από την αρχή.»

 «…και δεν μπορείς να αρνηθείς τη ζωή που νιώθεις γάμησέ την αυτή τη ζωή γάμησέ την αυτή τη ζωή γάμησέ την αυτή τη ζωή σ’ έχασα τώρα.»

 «Θα πεθάνω.»
Σημάδια της κατάθλιψής της:
«Η θλίψη μου δεν έχει καμία σχέση με τους άντρες. Παθαίνω νευρικό κλονισμό γιατί πρόκειται να πεθάνω.»

«Έχει σιχαθεί τα έντερά της και όλο εύχεται εύχεται εύχεται κάτι να συνέβαινε για ν’ αρχίσει επιτέλους να ζει.»

«Αυτό που καμιά φορά μπερδεύω με την έκσταση είναι μόνο η απουσία θλίψης.»

«Δεν είμαι άρρωστη, απλώς ξέρω ότι τη ζωή δεν αξίζει να τη ζεις.»

Το γράψιμο μοιάζει η φυλακή και η λύτρωσή της:
«Γράφω την αλήθεια και αυτό με σκοτώνει.»

«Μισώ αυτές τις λέξεις που με κρατούν ζωντανή
Μισώ αυτές τις λέξεις που δεν μ’ αφήνουν να πεθάνω»

Αν δεν είναι ο Έρωτας πιο κοντά στο Θάνατο απ’ οτιδήποτε άλλο, τότε τι είναι;
«Μόνο ο Έρωτας μπορεί να με σώσει και ο Έρωτας με καταστρέφει.»

«Ο θάνατος είναι ο εραστής μου και θέλει να συγκατοικήσουμε.»     
Οι τελευταίες λέξεις με τις οποίες κλείνει το κύκνειο άσμα της:
«Ελεύθερη πτώση

Στο φως

Λαμπρό λευκό φως

Κόσμος δίχως τέλος

Για μένα έχεις πεθάνει

Υπέροχο. Υπέροχο.

Και μακάρι να είναι πάντα

Ευτυχισμένοι

Τόσο ευτυχισμένοι

Ευτυχισμένοι και ελεύθεροι.»

Σε μια δεύτερη ανάγνωση των έργων της, διαπιστώνουμε ότι ο αρνητισμός της είναι η μάσκα ενός μικρού παιδιού που δεν ήθελε τίποτε άλλο απ’ το να είναι όλα αγνά, και πως οι ωμές σκηνές κρύβουν τη μεγάλη ευαισθησία της για τον κόσμο που την περιέβαλε· τον ίδιο κόσμο που της έδωσε έμπνευση και τη συν-έθλιψε.

Ο Γαλλορουμάνος φιλόσοφος, Εμίλ Σιοράν είχε γράψει ότι μόνο οι αισιόδοξοι αυτοκτονούν: «αισιόδοξοι που δεν κατορθώνουν πλέον να είναι αισιόδοξοι. Οι άλλοι, μη έχοντας λόγο για να ζουν, γιατί θα είχαν κάποιον για να πεθάνουν;». Με το ίδιο σκεπτικό, ανοίγει μια χαραμάδα αισιοδοξίας στον ψυχισμό και στα έργα της Σάρα Κέιν.

Η ίδια, εξάλλου, δε θεωρούσε τα έργα της καταθλιπτικά, ούτε ότι τους έλειπε η ελπίδα. «Δεν έχω καμιά επιθυμία θανάτου, ούτε αυτοκτονίας», δήλωνε λίγο πριν γίνει αυτόχειρας. Η όρεξή της για να ζήσει ήταν τέτοια, που συνειδητοποιώντας τη  θνητότητά μας βυθιζόταν στην κατάθλιψη. Δεν μπορούσε να δεχτεί ότι δεν είχε κανένα έλεγχο πάνω στη ζωή και η αντιδραστική φύση του χαρακτήρα της θέριευε όποτε ερχόταν αντιμέτωπη μ’ αυτή τη διαπίστωση. Η άρνηση και ο φόβος του θανάτου προερχόταν από τη βαθιά επιθυμία της για ζωή. Τα έργα της, εμποτισμένα με δηλητήριο, ήταν ο δικός της τρόπος να εκφράσει τους φόβους της, να τους ξορκίσει. Κάποιοι λένε ότι ο θάνατος είναι η ζωή απ’ την ανάποδη. Θάνατος και ζωή είναι τα δίπολα στο ίδιο σκοινί. Το ίδιο σκοινί με το οποίο η Σάρα Κέιν κρεμάστηκε.

Και αν ακόμη δεν είναι ξεκάθαρο τι μπορεί να γινόταν μέσα στο κοντοκουρεμένο κεφάλι της, μια φράση της για τη ζωή τα λέει όλα: «Είναι σα να περιμένεις να μακρύνουν τα μαλλιά σου». Εκείνη δεν τα άφησε μακριά ποτέ.

 

Οι ελληνικές εκδόσεις των βιβλίων της Σάρα Κέιν:
Crave (2010), εκδ. Κοάν
Λαχταρώ (2003), εκδ. Η Νέα Σκηνή
Έλεος και Φαίδρας Έρως (2002), University Studio Press
4.48 Ψύχωση (2001), εκδ. Κοάν
Καθαροί, πια (2001),εκδ. Η Νέα Σκηνή

1 ΣΧΟΛΙΟ

  1. Ειλικρινά δεν καταλαβαίνω γιατί τόσος κόσμος έχει συμπαθήσει τόσο τη Σάρα Κέιν. Αποτελεί ένα τραγικό πρόσωπο της ζωής όπως τραγικά πρόσωπα είμαστε όλοι μας σ’ αυτή τη ζωή. Δεν είναι και τόσο εύκολο να πετάγεσαι από μια μήτρα και να μη γνωρίζεις από πού ήρθες και για που τραβάς. Ομολογουμένως η τεράστια σιωπή που συνοδεύει αυτά τα θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα γίνεται εντελώς αδυσώπητη για άτομα αυξημένης ευαισθησίας όπως ενδεχομένως ήταν η Σάρα Κέιν. Ο συντηρητισμός και ο δογματισμός σαν βιώματα έρχονται να φιμώσουν τον νου που εξερευνά και αναμφίβολα θα ήταν βρώμικος αέρας στα ρουθούνια της.
    Βασικά,υποπτεύομαι ότι στη ζωή της για την οποία όπως είπατε ελάχιστα γνωρίζουμε τα αναπάντητα ερωτηματικά ήταν το λιγότερο. Σίγουρα υπήρχαν και πράξεις που την στοίχειωσαν κανονικά σ’ όση ζωή πρόλαβε να ζήσει. Τα ακραίο θρησκευτικό περιβάλλον είναι συνυφασμένο (και δεν είναι λίγα τα δημοσιεύματα που το μαρτυρούν) με την πράξη του βιασμού, μιας πράξης που συχνά υπήρχε στα έργα της. Το πιθανότερο λοιπόν είναι ότι εκδραμάτιζε στα έργα της τα προσωπικά της βιώματα, ότι ακόμα ακόμα ήλπιζε μέσα από αυτή τη φρενήρη εκδραμάτιση την κάθαρση έστω και αν αυτή δεν ερχόταν ποτέ. Οτι ήθελε να πετάξει στα μούτρα τόσο την προσωπική της ιστορία όσο και χιλιάδων άλλων ανθρώπων που έχουν υποστεί κακοποίηση κάθε μορφής και που δυστυχώς κανένας δεν θέλει να τους ακούσει γιατί απλά δεν το αντέχει. Εδώ ψυχολόγοι και ψυχίατροι που υποτίθεται ότι είναι εκπαιδευμένοι αρνούνται να ακούσουν λεπτομέρειες τέτοιων αρρωστημένων πράξεων και το άτομο μοιάζει πεταμένο και “μολυσμένο” και με επιπλέον την ρετσινιά του βρώμικου. Πώς θα καθαριστεί ένα τέτοιο άτομο; Αντί να ασχοληθούμε λοιπόν με αυτό και να δούμε τα έργα της σαν μια φρικώδη κραυγή αγωνίας ενός ατόμου που μάλλον έχει περάσει πολλά και ξερνάει σαν εμετό τριγύρω, εμείς βλέπουμε την καλλιτεχνική λέει αξία αυτής της κραυγής, εξερευνούμε τον εμετό και βλέπουμε τί τελικά εκφρασμένα συναισθήματα; κάθαρση; νόημα; αισιοδοξία; Φώς; Πώς; Ειλικρινά θα με ενδιέφερε αν το έχετε συλλάβει έτσι να μου δώσετε μια εικόνα γιατί εγώ το μόνο που βλέπω είναι βαθιά, αβυσαλέα, άλυτη οδύνη που καθόλου δεν λύθηκε με την κατάθεση στα έργα της πόσο μάλλον με τον θάνατο της, καθώς στην πράξη της αυτοκτονίας δεν υπάρχει κανένας ηρωισμός ή ρομαντισμός.
    Γιατί κάποιος γίνεται σημαντικός στα μάτια μας όταν αυτοκτονεί; Επειδή με την πράξη του φτύνει τη ζωή, φτύνει εμάς και την άχαρη βολεμένη ζωούλα μας; Και αυτός πού βρίσκεται τώρα μετά από αυτό; τί σημαντικό έπραξε τόσο για την άχαρη αυτή ζωή του όσο και για την δική μας;
    Εγώ, να σας πω πιστεύω ότι όσοι θαύμασαν το έργο της, διάβασαν τα βιβλία της, έκοψαν εισιτήρια στις παραστάσεις της βοήθησαν κανονικότατα στην αυτοκτονίας της. Είναι σαν να γράψω ένα κείμενο στο οποίο να λέω ούτε λίγο ούτε πολύ ότι δεν την θέλω τη ζωή και όσοι το διαβάσουν φίλοι, συγγενείς, κοινό να θαυμάζουν τα εκφραστικά μέσα του εν λόγω κειμένου, τη χρήση των λέξεων, τις παρομοιώσεις, τις μεταφορές, τους συμβολισμούς και κανείς να μην βλέπει την κεντρική ιδέα που δεσπόζει ότι θέλω ρε αδερφέ να αυτοκτονήσω και να μου λένε σαν άλλοι παράφρονες “μα τί ωραία που τα γράφεις!” Και το κείμενο αυτό να το κάνω θεατρικό έργο και να έρχονται να το βλέπουν και να λένε “τί ωραία που πεθαίνει σε κάθε της λέξη!” Και τέλος πάντων τί ηδονιζόμαστε όλοι κοινό και συγγραφέας μ’αυτό; τί ξορκίσαμε παραδεχόμενοι οτι η ζωή είναι ένας αλλεπάληλος βιασμός; Γιατί η ζωή που δεν ζήσαμε είναι έτσι, η ζωή που δεν διασφαλίσαμε είναι έτσι κοινώς η ζωή αγκαλιά με τους “βιαστές” δαίμονές που όλοι δυστυχώς έχουμε μέσα μας είναι έτσι.
    Προσωπικά είμαι μια από αυτούς που πιστεύουν στα “ερείπια”, στην καταστροφή, στο ξεβόλεμά μας, στον κατακερματισμό της γελοίας μας ύπαρξης αρκεί να υπάρχει όμως ξαναχτίσιμο πάνω σε αυτά τα ερείπια ακόμα κι αν είμαστε ο μοναδικός που κρατάει μυστρί σ’ολόκληρο τον πλανήτη και όσο και να προσπαθώ δεν βρίσκω τίποτα καλό, καλλιτεχνικό, θεραπευτικό και απελευθερωτικό ατενίζοντας αυτά τα ερείπια για πάντα ή κανοντάς τα μουσείο στο οποίο εγώ θα κατοικώ και μάλιστα θα κόβω και εισιτήριο για όποιον θέλει να τα επισκεφτεί. Γνωρίζω πόση σημασία δίνεται στην έκφραση. Σας ευχαριστώ που μου δόθηκε η ευκαιρία να εκφραστώ.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here