Ο δρόμος που οδηγεί από τη φαντασία στην πραγματικότητα είναι ο δρόμος της τέχνης. Ο καλλιτέχνης είναι κάποιος που ωθείται από εξαιρετικά ισχυρές ορμικές ανάγκες. ποθεί την απόκτηση τιμών, δόξας, δύναμης, πλούτου, φήμης και αγάπης από τις γυναίκες, αλλά του λείπουν τα μέσα για να τα ικανοποιήσει. Έτσι, όπως κάθε άλλος με ανικανοποίητους πόθους, απομακρύνεται από την πραγματικότητα και μεταφέρει το ενδιαφέρον και τη λίμπιντό του στις επιθυμίες των φαντασιώσεών του. […] Ένας αληθινός καλλιτέχνης γνωρίζει πώς να επεξεργάζεται τις ονειροπολήσεις του, έτσι ώστε χάνουν τα προσωπικά στοιχεία που δυσαρεστούν τους ξένους και μπορούν να τις απολαύσουν και οι άλλοι. Γνωρίζει επίσης να τις μετριάζει, έτσι ώστε η καταγωγή τους από απαγορευμένες πηγές να μην είναι εύκολα αναγνωρίσιμη. Επιπλέον, έχει τη μυστηριώδη δυνατότητα να μεταπλάθει ένα ορισμένο υλικό, μέχρι να γίνει πιστό ομοίωμα των φαντασιώσεών του, και γνωρίζει πώς να προσδίδει στους αντικατοπτρισμούς των φαντασιώσεών του τόσο μεγάλη ροή ηδονής, ώστε, τουλάχιστον προς στιγμήν, οι απωθήσεις να φαίνεται σαν να κλυδωνίζονται και να καταρρέουν. Κάθε φορά που το επιτυγχάνει ανοίγει στους άλλους τον δρόμο για την ανακούφιση και την ικανοποίηση των δικών τους, ασυνείδητων πηγών ηδονής και αποκομίζει την ευγνωμοσύνη και τον θαυμασμό τους. κερδίζει -μέσω της φαντασίας του- ό,τι μέχρι τότε κέρδιζε στην φαντασία του: δόξα, δύναμη και την αγάπη των γυναικών.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:
Εκδόσεις: Πλέθρον
Αριθμός σελίδων: 58
Έτος έκδοσης: 2011
Αρχική τιμή: 8,00 €

Πηγή: Ηλεκτρονικό Περιοδικό Ψυχολογίας “Ψυχο-γραφήματα“

The post Ο ποιητής και η φαντασίωση appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.

Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο – Δημοσιογράφο, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο Fractal

«Γράφουμε για να γευτούμε τη ζωή δύο φορές, την ίδια τη στιγμή κι εκ των υστέρων»
Αναϊς Νιν

«Μην ενοχλείτε, γράφω στο ημερολόγιό μου»: φράση που για κάποιους ανήκει στο ρομαντισμό του εφηβικού κόσμου, για άλλους όμως στα εργαλεία επιβίωσης στον καθόλου ρομαντικό ενήλικο κόσμο.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, το γράψιμο στο ημερολόγιό μας μπορεί να λειτουργήσει από διασκεδαστικά έως λυτρωτικά και θεραπευτικά. Μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσουμε τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας, να επεξεργαστούμε τις εμπειρίες της ζωής και να τις κατανοήσουμε. Μπορεί ν’ αυξήσει τη δημιουργικότητά μας, την αυτοπεποίθησή μας και την αίσθηση ελέγχου στην καθημερινότητά μας. Ο Δρ. Τζέιμς Πενμπέικερ, πρωτοπόρος ερευνητής σ’ αυτό τον τομέα,  έχει βρει ότι όσοι γράφουν στο ημερολόγιό τους έχουν πιο δυνατό ανοσοποιητικό σύστημα, μπορούν να ξεπεράσουν ευκολότερα τα τραύματα του παρελθόντος, να μειώσουν το άγχος και την καταθλιπτική διάθεση και γενικότερα ν’ απολαμβάνουν μια πιο ισορροπημένη ζωή.

Πέρα όμως από την πλευρά της επιστήμης, υπάρχει και η εμπειρία όσων οι ίδιοι έχουν δοκιμάσει να γράψουν στο ημερολόγιό τους. Η συγγραφέας και καλλιτέχνις Τζούλια Κάμερον, έχοντας την εμπειρία της καθημερινής καταγραφής για πολλά χρόνια, έγραψε το διεθνές best seller «The Artist’s Way», μέσα από το οποίο προτείνει ένα πρόγραμμα «ανάρρωσης» μπλοκαρισμένων καλλιτεχνών, διάρκειας δώδεκα εβδομάδων. Η βάση όλου του προγράμματος είναι κυρίως το γράψιμο τριών σελίδων κάθε πρωί.

Το γράψιμο στο ημερολόγιο αποτέλεσε προέκταση της δημιουργικότητας και για πολλούς άλλους διάσημους συγγραφείς. Κατά καιρούς έχουν δημοσιευτεί αποσπάσματα ή και ολόκληρα τετράδιά τους, επιτρέποντάς μας να ρίξουμε ματιές πίσω από τις δημόσιες λέξεις τους και να λύσουμε γρίφους που δεν μπορέσαμε να αποκωδικοποιήσουμε από την ανάγνωση των έργων τους.

Διάσημη είναι η καταχώρηση του Έρνεστ Χέμινγουεϊ όταν ήταν ακόμα μαθητής:
«Το όνομά μου είναι Έρνεστ Μίλλερ Χέμινγουεϊ.
Γεννήθηκα στις 21 Ιουλίου του 1899. Οι αγαπημένοι μου συγγραφείς είναι ο Κίπλινγκ, ο Ο. Χένρι, και ο Στούαρτ Έντουαρντ Γουάιτ.
Τα αγαπημένα μου λουλούδια είναι τα lady slipper (είδος ορχιδέας) και τα tiger lily (λίλιουμ). Τα αγαπημένα μου σπορ είναι το ψάρεμα πέστροφας, η πεζοπορία, η σκοποβολή, το ποδόσφαιρο και το μποξ. Τα αγαπημένα μου μαθήματα είναι τα Αγγλικά (η γλώσσα), η ζωολογία και η χημεία. Σκοπεύω να ταξιδέψω και να γράψω», έγραφε τότε κι ο χρόνος απέδειξε ότι κατάφερε να πραγματοποιήσει τα όνειρά του.

«Πλήρης επίγνωση του εαυτού μου. Να μπορείς να πιάσεις την έκταση των ικανοτήτων σου σαν μια μικρή μπάλα. Να δέχεσαι ακόμα και τη μεγαλύτερη σαν κάτι γνωστό και να μένεις έτσι ελαστικός μέσα σ’ αυτή», εκμυστηρευόταν στις 8 Απριλίου του 1912 ο Φραντς Κάφκα στο ημερολόγιό του. Στην ελληνική έκδοση καλύπτεται μια περίοδος δεκατριών χρόνων (1910 – 1923) και το αίσθημα της απαισιοδοξίας είναι διάχυτο σ’ όλη αυτή την περίοδο. Όπως πολλές φορές αποκαλύπτει σ’ αυτές τις σελίδες, μοναδική διέξοδός του ήταν η λογοτεχνία.

Το γράψιμο ήταν το αποκούμπι και για την καταθλιπτική Βιρτζίνια Γουλφ, η οποία έγραφε στο ημερολόγιό της σχεδόν επί είκοσι επτά χρόνια. Ανάμεσα σε άλλα διαβάζουμε: «Έχω σχεδόν τα πάντα. Κι όμως, μέσα μου υπάρχει ένα αέναο ερώτημα. Γιατί δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη ανακάλυψη στη ζωή; Κάτι χειροπιαστό, ώστε να μπορούμε να πούμε: «Αυτό ήταν;» Η κατάθλιψή μου είναι ένα βασανιστικό συναίσθημα. Ψάχνω: αλλά δεν είναι αυτό – δεν είναι αυτό. Τι είναι; Κι αν πεθάνω και δεν προλάβω να το βρω;» Αποσπάσματα των ημερολογίων της πρωτοεκδόθηκαν το 1953 και περιλαμβάνουν χρονικά από το 1918 μέχρι και τέσσερις μέρες πριν από την αυτοκτονία της το 1941.

Ακόμη μία αυτόχειρας, η Σύλβια Πλαθ, στοίχειωσε της σελίδες του ημερολογίου της με σκοτεινές σκέψεις, οι οποίες διακόπτονταν από ημέρες αισιοδοξίας και διαύγειας. «Ποτέ δεν θα μπορέσω να διαβάσω όλα τα βιβλία που θα ‘θελα∙ Ποτέ δεν θα μπορέσω να γίνω όλοι οι άνθρωποι και δεν θα ζήσω όλες τις ζωές που θα ‘θελα. Δεν θα αποκτήσω ποτέ όλες τις ικανότητες που επιθυμώ για μένα. Και γιατί τα θέλω όλα αυτά; Θέλω να ζήσω και να νιώσω όλες τις αποχρώσεις, τόνους και εναλλαγές όσο το δυνατόν περισσότερων πνευματικών και φυσικών εμπειριών στη ζωή. Και είμαι τρομερά περιορισμένη.» Η δημοσίευση του ημερολογίου της Αμερικανίδας ποιήτριας έγινε για πρώτη φορά το 1982, έπειτα από πολλές περικοπές από τον σύζυγό της Τεντ Χιουζ. Αρκετά χρόνια αργότερα, κυκλοφόρησε και η μη συντομευμένη έκδοση, η οποία περιέχει όλα όσα είχε γράψει τα τελευταία δώδεκα χρόνια της ζωής της.

Εξίσου φανατική και ιδιαίτερα γνωστή για το ημερολογιακό της γράψιμο ήταν η Αναϊς Νιν, της οποίας τα ημερολόγια όχι μόνο έγιναν διάσημα, αλλά και μετατράπηκαν σε λογοτεχνία. Η ερωτική φύση του περιεχομένου τους συνέβαλε στο να γίνουν δημοφιλή και να εκδίδονται σ’ όλο τον κόσμο πολλά χρόνια μετά το θάνατό της. Πέρα από αυτό το γεγονός όμως, πολλά είναι τα αποσπάσματα τα οποία αποκαλύπτουν την έντονη προσωπικότητά της. Ανάμεσα σ’ αυτά αναφέρει: «Η συνηθισμένη ζωή δεν με αφορά. Ψάχνω μόνο για μεγάλες στιγμές. Είμαι συντονισμένη με τους σουρεαλιστές, ψάχνω για το εξαιρετικό. Θέλω να γίνω ένας συγγραφέας που υπενθυμίζει στους άλλους ότι αυτές οι στιγμές είναι εφικτές.» Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι το ημερολόγιό της είχε γίνει προέκταση του χεριού της, καθώς οι σελίδες του καλύπτουν μια περίοδο σαράντα χρόνων (1934- 1974). Πολλές από αυτές όμως, παραμένουν ανέκδοτες.

Γνωστός για τη φωτογραφία που επέλεξε να βάλει στις αυτοβιογραφικές του νουβέλες είναι ο Τζακ Κέρουακ. Μέσα από στις σελίδες τους ξεδιπλώνεται ακατέργαστη η ιστορία της ζωής του και αναδύεται ο αληθινός εαυτός του. Ο Ντάγκλας Μπρίνκλεϋ συγκέντρωσε αποσπάσματα από την πιο σημαντική περίοδο της ζωής του, από το 1947 μέχρι το 1954 και τα δημοσίευσε στο βιβλίο με τίτλο «Windblown World». Το περιοδικό «New Yorker» δημοσίευσε κάποια αποσπάσματα, τα οποία ήταν αποκαλυπτικά για τη δημιουργία του πιο γνωστού του βιβλίου, «Στον δρόμο». Σ’ ένα από αυτά, στις  28 Φεβρουαρίου 1950, έγραφε: «Τα σχέδιά μου για τον Μάρτιο: Μόλις λάβω τα χρήματά μου θα γίνω πρωινός τύπος και θα εργάζομαι σχεδόν κάθε μέρα. Επίσης, μαύρος καφές, μονόζυγο και λιγότερος ύπνος. Έχω αρχίσει να παχαίνω και γίνομαι τεμπέλης. Ώρα για δράση, για νέα ζωή, αληθινή ζωή. Θα είμαι 28 σε δύο εβδομάδες. Δύο γεύματα αντί για τρία. Αρκετά ταξίδια. Όχι στασιμότητα. Όχι άλλη θλίψη. Όχι άλλο μεταφυσικό δέος. Δράση… ταχύτητα… χάρη. Γράφοντας, αντλώντας από αληθινές σκέψεις αντί για μπαγιάτικα αναμασήματα. Θα εκφράσω περισσότερα και θα καταγράψω λιγότερα στο “Στον δρόμο”».

Από την επόμενη μέρα του θανάτου της μητέρας του, δηλαδή στις 26 Οκτωβρίου του 1977, μέχρι τις 15 Σεπτεμβρίου του 1979 ο Ρολάν Μπαρτ έγραφε στο ημερολόγιό του, προσπαθώντας να βάλει τάξη στο χάος των συναισθημάτων και σκέψεων που τον κατέκλεισαν. Υπό τον τίτλο «Ημερολόγιο Πένθους» εκδόθηκε ουσιαστικά ένα χρονικό που εξερευνά το θέμα της απώλειας, της θλίψης και την εμπειρία της διαδικασίας του πένθους. Μέσα από αυτό ο αναγνώστης μπορεί να κατανοήσει καλύτερα μετέπειτα έργα του -και κυρίως το «Φωτεινό θάλαμο»-, τα οποία επηρεάστηκαν έντονα από αυτή την απώλεια. Στις 21 Ιουνίου του 1978 έγραφε χαρακτηριστικά: «Ξαναδιαβάζω για πρώτη φορά αυτό το ημερολόγιο πένθους. Κλαίω κάθε φορά που γίνεται λόγος για εκείνην – για το πρόσωπό της- και όχι για μένα. Η ευσυγκινησία, λοιπόν, επανέρχεται. Φρέσκια, όπως την πρώτη μέρα του πένθους.»

O Πολωνός συγγραφέας Τζόζεφ Κόνραντ, επιτρέπει στους αναγνώστες ν’ αποκωδικοποιήσουν τη μυστηριώδη προσωπικότητά του, μέσα από το έργο του «Προσωπικό Ημερολόγιο». Παρά τις εκ βαθέων εξομολογήσεις που περιέχουν αυτές οι σελίδες, στην πραγματικότητα οι διατυπώσεις του είναι πολύ προσεκτικές και καθόλου τυχαίες (κι εκεί). Ανάμεσα στις σελίδες του, διαβάζουμε: «Θα ’θελα να εξομολογηθώ σ’ αυτό το σημείο πως δεν υπήρξα ποτέ από εκείνους τους θαυμάσιους τύπους που θα έμπαιναν στη θάλασσα μέσα σε μια σκάφη χάριν παιδείας, και αν μπορώ να υπερηφανευτώ για την συνέπειά μου, το ίδιο ίσχυε πάντα και για το συγγραφικό μου έργο. Κάποιοι άνθρωποι, όπως έχω ακούσει, γράφουν στα βαγόνια των τρένων και ίσως και να μπορούσαν να γράφουν καθισμένοι οκλαδόν πάνω στο σκοινί που απλώνουν τα ρούχα· όμως, οφείλω να ομολογήσω πως λόγω των συβαρίτικων καταβολών μου δεν καταδέχομαι να γράψω χωρίς κάτι που να μοιάζει τουλάχιστον με καρέκλα. Αράδα αράδα, παρά σελίδα σελίδα κύλησε η Τρέλα του Αλμάγιερ.»

Ένα ατελείωτο ταξίδι εξερεύνησης του εαυτού ήταν το ημερολογιακό γράψιμο για τη διάσημη Αμερικανίδα συγγραφέα Σούζαν Σόνταγκ. «Στο ημερολόγιό μου, όχι μόνο εκφράζω τον εαυτό μου πιο ελεύθερα, απ’ ό,τι θα το έκανα με τον οποιοδήποτε, αλλά επινοώ την εαυτό μου», έγραφε χαρακτηριστικά. Εκεί μέσα ένιωσε ελεύθερη να εκφράσει και την αμφισεξουαλικότητά της σε διάφορες φάσεις της ζωής της. Στα δεκαέξι της χρόνια έγραφε: «Ίσως ήμουν μεθυσμένη τελικά, γιατί ήταν τόσο υπέροχο όταν η “H» άρχισε να μου κάνει έρωτα…Είχε πάει ήδη  τέσσερις το ξημέρωμα πριν καταλήξουμε στο κρεβάτι…είχα συνειδητοποιήσει ότι την ήθελα, το ήξερε κι εκείνη.» Πέρα από τις ερωτικές της περιπέτειες, αναφερόταν συχνά σε άλλα πρόσωπά της ζωής της και διάσημους φίλους της, στα ταξίδια της, σε ταινίες, βιβλία, σημείωνε φράσεις, λέξεις, έκανε λίστες αυτό-βελτίωσης. Κατέγραφε σαν σκούπα που ρουφά οτιδήποτε βρεθεί μπροστά της με μια γόνιμη άρνηση απέναντι στο θάνατο. Αφότου απεβίωσε το 2004, ο γιος της ανέλαβε την επιμέλειά τους και ανέφερε χαρακτηριστικά ότι αν ήταν στο χέρι του δεν θα τα εξέδιδε ποτέ. Εκείνη όμως δεν το είχε αφήσει στην τύχη. Είχε φροντίσει να τα πουλήσει στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας.

Πάντως, δεν είναι λίγες οι φορές που έχουν γίνει μεγάλες συζητήσεις σχετικά με το αν θα πρέπει να δίνονται στη δημοσιότητα αποσπάσματα από ημερολόγια, τα οποία προορίζονταν αυστηρά για προσωπική χρήση. Που σταματά η λογοτεχνική και ιστορική αξία και που αρχίζει η παραβίαση των προσωπικών δεδομένων;  Άλλωστε, ένας από τους λόγους για τους οποίους κάποιες φορές δεν γράφουμε όλα όσα θα θέλαμε στο ημερολόγιό μας, δεν είναι μήπως πέσει σε χέρια που δεν πρέπει και διαβαστεί από αδιάκριτα μάτια; Αυτό το «κι αν τα βρει κανείς…» πόσες λέξεις έχει κόψει. Η Τζούλια Κάμερον πάντως είχε βρει τη λύση: γράψτε τα σε κόλλες χαρτί και μετά σκίστε τις, κάψτε τις. Λειτουργεί το ίδιο απελευθερωτικά…

Βιβλιογραφία

Ελληνική

Κάφκα Φραντς, Τα ημερολόγια, μετ. Αγγέλα Βερυκοκάκη, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 1998

Κόνραντ Τζόζεφ, Προσωπικό Ημερολόγιο, μετ. Νάσια Ντινοπούλου, εκδ. Printa/Ροές, Αθήνα 2000

Μπαρτ Ρολάν, Ημερολόγιο Πένθους, μετ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2012

Ξενόγλωσση

Kerouac Jack, Windblown World: The Journals of Jack Kerouac 1947-1954, Viking, New York 2004

Nin Anais, The Diary of Anais Nin, Volumes I – VII (1931 – 1974)

Plath Sylvia, The Unabridged Journals of Sylvia Plath, ed. by Karen V. Kukil, Anchor Books, New York 2000

Sontag Susan, Reborn: Journals and Notebooks, 1947-1963, Farrar, Straus & Giroux, New York 2008

Sontag Susan, As Consciousness Is Harnessed to Flesh: Journals and Notebooks, 1964-1980, Farrar, Straus & Giroux, New York 2012

Woolf Virginia, A Writer’s Diary, Hogarth Press, New York 1953

The post Λέξεις δημόσιες και λέξεις ιδιωτικές: ημερολόγια διάσημων συγγραφέων appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.

Οι ειδικοί παρακολούθησαν την εγκεφαλική δραστηριότητα σε εθελοντές που διάβαζαν έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ποιήματα του Τ.Σ. Έλιοτ κι άλλων γνωστών κλασικών λογοτεχνών. Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν είναι  ότι όσο πιο απαιτητικά ήταν τα αναγνώσματα, τόσο πιο έντονη ήταν η ηλεκτρική δραστηριότητα στον εγκέφαλο, βοηθώντας έτσι στην αναζωογόνησή του, στην τόνωση της προσοχής των αναγνωστών και στην καλλιέργεια της ικανότητας στοχασμού (μιας μάλλον ξεχασμένης ιδιότητας στη γρήγορη ηλεκτρονική εποχή μας).

Όσο πιο ασυνήθιστες λέξεις, πιο αναπάντεχες φράσεις, προτάσεις με δύσκολη σύνταξη και με βαθιά νοήματα συναντούσαν οι εθελοντές αναγνώστες, τόσο περισσότερο «άναβαν» συγκεκριμένα κέντρα του εγκεφάλου τους, ο οποίος φαινόταν να «ανεβάζει ταχύτητα» για να ανταποκριθεί στις προκλήσεις του βιβλίου.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτή η δυσκολία είναι που εξασκεί την προσοχή και τη συγκέντρωση του νου και, τελικά, την ικανότητα στοχασμού και αυτοπαρατήρησης.

Ιδιαίτερα η ανάγνωση έργων ποίησης φαίνεται ότι τονώνει σημαντικά τη δραστηριότητα στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου, το οποίο, μεταξύ άλλων, σχετίζεται με την λεγόμενη «αυτοβιογραφική μνήμη» βοηθώντας έτσι τον αναγνώστη να κάνει αναδρομές στο παρελθόν και να στοχαστεί ξανά για τις δικές του εμπειρίες υπό το φως των όσων διαβάζει.

«Η έρευνα δείχνει τη δύναμη της λογοτεχνίας να μεταβάλει τις νοητικές διαδρομές, να δημιουργεί νέες σκέψεις και διασυνδέσεις τόσο στους νέους, όσο και στους ηλικιωμένους», δήλωσε ο καθηγητής Φίλιπ Ντέιβις.

Οι Βρετανοί ερευνητές σχεδιάζουν, μεταξύ άλλων, σε συνεργασία με συναδέλφους τους από το University College του Λονδίνου, μια νέα μελέτη για τις επιπτώσεις της ανάγνωσης λογοτεχνικών βιβλίων σε ασθενείς με άνοια.

Η σχετική μελέτη δημοσιεύτηκε στη βρετανική εφημερίδα «Telegraph».

Πηγή: ΑΜΠΕ

The post Η ανάγνωση ποιοτικής λογοτεχνίας και ποίησης κάνει καλό στον εγκέφαλο appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.

Της Δήμητρας Διδαγγέλου
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην “Εφημερίδα των Συντακτών“
11 Φεβρουαρίου 1963. Η νοσοκόμα παραβιάζει την πόρτα του διαμερίσματος στην οδό Φίτζροϊ 23, στο Λονδίνο. Ξεκολλά τις ταινίες από την πόρτα του υπνοδωματίου και βρίσκει τα δύο παιδιά να κλαίνε σπαρακτικά. Δίπλα από τα κρεβατάκια τους υπάρχει ψωμί και κούπες με γάλα. Στην κουζίνα απόλυτη ησυχία. Εκεί βρίσκεται η μαμά τους, με το κεφάλι της μέσα στον φούρνο του γκαζιού. Είναι η άσημη τότε ποιήτρια Σύλβια Πλαθ.

Σήμερα, πενήντα χρόνια μετά την αυτοκτονία της, ούτε η ίδια δεν θα το πίστευε ότι θα αναγνωριζόταν ως μία από τις σημαντικότερες ποιήτριες του 20ού αιώνα.

Η Σύλβια Πλαθ (1932, Βοστόνη) έγραψε το πρώτο της ποίημα στα οκτώ της χρόνια, ηλικία που έχασε τον πατέρα της Οτο Πλαθ. Διακεκριμένος καθηγητής κολεγίου, ήταν ο πρώτος άντρας που η Σύλβια αγάπησε. Χόρευε κι έπαιζε πιάνο μόνο για τα μάτια του κι εκείνος της χάιδευε το κεφάλι. Οταν διαγνώστηκε ότι έπασχε από διαβήτη, αρνήθηκε κάθε θεραπεία και ακρωτηρίασαν το πόδι του. Επειτα από τον θάνατό του, αυτή η αδιαφορία του εκλήφθηκε από όλους ως παραίτηση από τη ζωή.

Οταν ανακοίνωσαν στη Σύλβια ότι ο πατέρας της πέθανε, είπε: «Δεν θα μιλήσω ποτέ ξανά στον Θεό» κι έβαλε τη μητέρα της, Ορέλια, να της υποσχεθεί ότι δεν θα ξαναπαντρευόταν. Η σχέση με τη μητέρα της ήταν σχέση αγάπης–μίσους και συχνό θέμα στις συνεδρίες της με την ψυχίατρο δρ Μπρούσερ.

Καταθλιπτική, με συναισθηματικές μεταπτώσεις, το 1953 κάνει την πρώτη απόπειρα αυτοκτονίας και νοσηλεύεται σε ψυχιατρική κλινική, όπου της κάνουν ηλεκτροσόκ. Τέσσερα χρόνια μετά, γνωρίζει τον ποιητή Τεντ Χιουζ και τον παντρεύεται. Μαζί κάνουν δύο παιδιά, τη Φρίντα και τον Νίκολας, και χωρίζουν όταν εκείνος την εγκαταλείπει για την ποιήτρια Ασια Ουέβιλ. Σε ηλικία τριάντα χρόνων, προδομένη από τον δεύτερο άντρα που αγάπησε, η μόνη λύση που βρίσκει η Σύλβια είναι να… συναντήσει τον πατέρα της.

Εξι χρόνια μετά αυτοκτόνησε και η Ασια, αφού πρώτα σκότωσε την κόρη που είχε αποκτήσει με τον Τεντ. Τον Μάρτιο του 2009 αυτοκτόνησε ο Νίκολας.

Τον Μάρτιο του 1959 ήταν η πρώτη φορά που η Σύλβια επισκέφτηκε τον τάφο του πατέρα της κι αυτό αποτέλεσε έμπνευση για μια επίσκεψη της ηρωίδας του διηγήματός της «Γυάλινος Κώδων» στο νεκροταφείο. Εκτοτε, το φάντασμά του πλανάται στο έργο της, πότε άμεσα και πότε έμμεσα.

Στο διήγημα «Ωκεανός 1212- W» η ανάλαφρη παιδική ηλικία αμαυρώνεται από τον θάνατο.

Στο ποίημά της «Η Ηλέκτρα και το μονοπάτι με τις αζαλέες», τον αποκαλεί «Πατέρα Νυμφίο» και τον παντρεύεται συμβολικά.

Η Σύλβια κι ο Τεντ ασχολήθηκαν με τη μελισσοκομία, τη μεγάλη αγάπη του πατέρα της. Μέσα από τα ποιήματα «Η συνάθροιση των μελισσοκόμων», «Η άφιξη του κουτιού με τις μέλισσες», «Κεντριά», «Ξεχειμώνιασμα», η ανελέητη σιωπή του πατέρα μετουσιώνεται σε υπόκωφο βουητό των μελισσών. Ως «κόρη του Μελισσοκόμου» στο ομώνυμο ποίημα τον θαυμάζει για τις μαγικές ικανότητες που είχε με τις μέλισσες, ενώ στο «Ολοι οι αγαπημένοι νεκροί» εκείνος ήταν «ένας άνθρωπος που έσφιγγε τις μέλισσες στη χούφτα του κι ήταν πιο βροντερός κι από τη βροντή».

Η αποκαθήλωση του παντοδύναμου πατέρα έρχεται κυρίως με το ποίημά της «Daddy». Οταν διάβασα για πρώτη φορά ποίημα της Σύλβιας Πλαθ ομολογώ ότι ένιωσα πως είχα διαβάσει και καλύτερη ποίηση. Ισως φταίει ότι δεν ήταν το ποίημα «Daddy». Ερεβώδες όσο και συγκινητικό, μέσα στους στίχους του «σκοτώνει» τον πατέρα. Η οργή της ξεχειλίζει όταν τον παρομοιάζει με το Χίτλερ και τον σύζυγό της που την πρόδωσε. Λίγους μήνες πριν από τον θάνατό της το απαγγέλλει στο ραδιόφωνο του BBC, κλείνοντας με το περίφημο «μπαμπά, μπαμπά, μπάσταρδε, με σένα έχω ξοφλήσει πια».

Αν η Σύλβια είχε την ευκαιρία να ξοφλήσει τους λογαριασμούς της με τον πατέρα της -εκείνη όντας μικρό κορίτσι κι εκείνος ζωντανός- ίσως να είχε επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της ως γυναίκας και συζύγου, τη σχέση της με τα παιδιά της και τη θέση της στη ζωή. Ισως να μην είχε καν γίνει ποιήτρια, αλλά μια απλή νοικοκυρά, και ο μόνος λόγος για τον οποίο θ’ άνοιγε τον φούρνο θα ήταν για να ψήσει κουλουράκια σε σχήμα καρδιάς.

Δείτε τη Σύλβια Πλαθ να διαβάζει το ποίημα «Daddy» στο YouTube: http://www.youtube.com/watch?v=6hHjctqSBwM

The post Γιατί η Σύλβια Πλαθ δεν έψησε ποτέ κουλουράκια σε σχήμα καρδιάς appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.

Από το Σάββα Μπακιρτζόγλου, Ψυχολόγο –Ψυχαναλυτή
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό ψυχολογίας “Ψυχο-γραφήματα”

Εδώ προεξάρχει η φροϋδική ιδέα της σχέσης ανάμεσα στο παιδικό παιχνίδικαι τη δημιουργία, στην προκείμενη περίπτωση λογοτεχνική.  Αυτήν την ιδέα στη συνέχεια επεξεργάστηκε ανέπτυξε και εξέλιξε ο  D. Winnicot: το παιχνίδι γίνεται κατανοητό ως ένα όνειρο ξυπνητό το οποίο κατά την εφηβεία εξελίσσεται σε φαντασίωση. Τόσο το παιχνίδι όσο και η εφηβική φαντασία ανήκουν στη φαντασιακή μας δραστηριότητα η οποία πηγάζει από τις ανικανοποίητες επιθυμίες μας. Kατά τον Freud η λογοτεχνική δημιουργία (όπως και η κάθε δημιουργία) αποτελεί μια προέκταση του παιδικού παιχνιδιού. Πρόκειται για την ονειροπόληση, κατάσταση κατά την οποία η φαντασία «βάζει πόδι» ενάντια στο βασίλειο της πραγματικότητας, ωστόσο χωρίς  το υποκείμενο να την παραγνωρίζει, όπως στο παραλήρημα. Γενικά ο Freud βλέπει τον καλλιτέχνη ως ψυχολογικό ενδιάμεσο ανάμεσα στον ονειρευόμενο και τον νευρωσικό.

Η λογοτεχνία είναι καμωμένη από φαντασία. Είναι διαφορετικό να διαβάζουμε, ν’ αναγιγνώσκουμε ένα μυθιστόρημα από το να το εξετάζουμε ψυχαναλυτικά. Η ανάγνωση αφορά σε μια άμεση δεκτικότητα του έργου μέσα από την οποία συγκινούμαστε χωρίς κατ’ ανάγκη να έχουμε συνειδητή επίγνωση των αιτιών αυτής της συγκίνησης.

Η ανάλυση του έργου αφορά σε μια ανάγνωση η οποία τείνει να είναι ταυτόχρονακυμαινόμενη  αλλά και προσεκτική του λόγου του συγγραφέα.      Αυτό μας βοηθά να σκεπτόμαστε ως προς το δημιουργό του κειμένου (τα βαθύτερά του κίνητρα κλπ). Από πλευράς ψυχαναλυτικής διερεύνησης ας τονιστεί ότι το μυθιστόρημα, όπως και το όνειρο, έχει μια μεταφορική δομή. Το μυθιστόρημα λέει αυτό που λέει, αυτό το οποίο ο δημιουργός του θέλησε να πει συνειδητά, αλλά λέει και άλλο πράγμα. Πρόκειται για τη συμβολικήδιάσταση της κάθε λέξης. Παρά την κοινή  μεταφορική τους δομή όνειρο και λογοτεχνικό έργο διαφέρουν:

-το όνειρο δεν αποσκοπεί στην αισθητική, είναι απλά και μόνον ένα προϊόν, ενώ το λογοτεχνικό κείμενο είναι δομημένο, δουλεμένο ώστε να γίνεται αναγνώσιμο .

-τα όνειρά μας αναπαριστούν επιθυμίες, πρόσωπα, πράγματα, καταστάσεις, σχέσεις κλπ με  τρόπο μεταμφιεσμένο, ομιχλώδη ώστε ν’απαιτείται αναλυτική εργασία για την επεξήγηση τους.  Αντίθετα το μυθιστόρημα επιτρέπει την ευχαρίστηση και «ξετυλίγεται» με πρόσωπα, διακοσμητικά στοιχεία, συμβάντα κλπ τα οποία ο αναγνώστης αναγνωρίζει χωρίς δυσχέρεια.

Εντούτοις, με την εμφάνιση υπερρεαλιστών συγγραφέων όπως ο James Joyce ο Faulkner, ο Burroughs κλπ (οι οποίοι δεν είναι αναγνώσιμοι…) μπορούμε να πούμε ότι, τουλάχιστον σε αυτή την σουρεαλιστική λογοτεχνία, υπάρχει περισσότερη ομοιότης ανάμεσα, στο όνειρο και τη λογοτεχνία. Ήδη πριν από τον Freud τα παραμύθια του Ε.Poe και του Ν.Ηawthome άφηναν στον αναγνώστη τους ένα αίσθημα περίεργο, μια  «γεύση»  αλλόκοτη π.χ. το μυθιστόρημα «Jekyll και Hyde»  του Stevenson (1885)  Πάντως  για να διαφοροποιήσουμε    όνειρο  από το μυθιστόρημα μιλάμε για την παράμετρο«αναγνωσιμότητα».  Στην ψυχανάλυση ονομάζουμε αναγνωσιμότητα την πρόσοψη του κειμένου, το προσωπείο, το πανί, το δίχτυ μέσα από το οποίο μπορούμε ν’αναλύσουμε μια φαντασιοκοπία. Πρόκειται για το πρότυπο μιας επιφάνειας και ενός βάθους που παραπέμπουν στην εικόνα μιας επιφάνειας η οποία κρύβει κάτι άλλο. Αποκαλύπτεται έτσι η φαντασιοκοπία του μυθιστορήματος, δηλαδή ο «αρχιτέκτων» του έργου. Η φαντασιοκοπία του λογοτεχνήματος υποστηρίζεται από θέμα το οποίο αυτό πραγματεύεται: ιστορικό, κοινωνικό, ψυχολογικό κλπ .

Και τι είναι οι λέξεις πάνω στις σελίδες; Πρόκειται για το υλικό το οποίο ο συγγραφέας μετέρχεται για να δημιουργήσει το έργο του. Είναι υλικό το οποίο ο συγγραφέας παράγει.Για τον Freud η λογοτεχνική δημιουργία είναι μυστηριώδης, ένα αίνιγμα :

-πως εξηγείται η ικανότης της να προξενεί τη συγκίνηση του αναγνώστη της;

-από πού πηγάζουν τα θέματα τα οποία επιλέγει ο συγγραφέας ;

Από ψυχαναλυτική σκοπιά μελετάμε τρία βασικά στοιχεία :

1.Την προσέγγιση των προσώπων (ήρωες, χαρακτήρες) του μυθιστορήματος.  Πρόκειται για τα φανταστικά πρόσωπα του κειμένου τα οποία ο Freud διερευνούσε σα να επρόκειτο για κλινικές περιπτώσεις. Μάλιστα είχε παρατηρήσει ότι τα δικά του κείμενα του στα οποία ανέλυε τις περιπτώσεις του, οι αναγνώστες του τα διάβαζαν σα να ήταν    μυθιστορήματα.

2.Την προσέγγιση του συγγραφέα.  Ο Freud ένοιωθε μια ψυχολογική γειτνίαση («συγγένεια») μαζί τους καθώς πρέσβευε ότι αντλούν τις δημιουργίες τους από ένα είδος αυτοαναλυτικής μεθόδου όπως αυτός ο ίδιος (ο Freud αυτοαναλυόταν).  Υποστήριζε  δηλαδή ότι ο συγγραφέας συγκεντρώνει την προσοχή του στο ασυνείδητο της ψυχής του«τείνει το ους» του σε όλα τα ενδεχόμενά της και τους επιτρέπει μια καλλιτεχνική έκφραση αντί να τα απωθεί διαμέσου της συνειδητής και ασυνείδητης λογοκρισίας. Υπογραμμίζει ότι οι συγγραφείς γνωρίζουν για το ασυνείδητο περισσότερα ακόμα και από τους ψυχαναλυτές: είναι ψυχαναλυτές άνευ μεθόδου και χωρίς ασθενείς οι οποίοι έχουν την ικανότητα να ενσωματώνουν στις δημιουργίες τους τη γνώση του ασυνειδήτου τους (αυτογνωσία) την οποία αποκομίζουν διαμέσου της αυτοανάλυσης.  Ο συγγραφέας προβάλλει μέρη του Εγώ του (του εαυτού του) επί των ηρώων των μυθιστορημάτων του. Γίνεται λόγος για τις  ψυχικές συνθήκες του συγγραφέα οι οποίες οδήγησαν στην παραγωγή του λογοτεχνικού λόγου του, των λέξεων, του γραπτού λόγου: η λέξη φέρει μέσα της τους (ψυχολογικούς) λόγους της παραγωγής, της δημιουργίας της. Ο συγγραφέας διακατέχεται από την ευχαρίστηση (ή παρόρμηση) της γραφής. Πρόκειται για την εργασία της γραφής, ανάλογη με την εργασία του ονείρου, η οποία παραπέμπει σε στοιχεία τα οποία προσδιορίζουν το συγγραφέα-δημιουργό του κειμένου. Ο συγγραφέας επίσης διαθέτει συγκεκριμένη τεχνική μέσω της οποίας επιτρέπει στον αναγνώστη του να συμμετέχει στον φαντασιακό του κόσμο ώστε ο τελευταίος ν’απολαμβάνει χωρίς ντροπή και ενοχές.

3. Την προσέγγιση του αναγνώστη: Τι μας ωθεί να διαβάζουμε λογοτεχνία ; Ποια είναι η φύση της ευχαρίστησης, της απόλαυσης του αναγνώστη; Στο μυθιστόρημα είτε «ψυχολογικό»  είτε περιπετειώδες το Εγώ του αναγνώστη χωρίζεται σε  μερικά Εγώτα οποία αναπαρίστανται από τους διάφορους ήρωες του λογοτεχνήματος καθώς  αυτοί συγκρούονται ανάμεσα τους. Πρόκειται για την ταύτιση με τους ήρωες του λογοτεχνήματος πόσω μάλλον όταν η λογοτεχνική δημιουργία ερείδεται επί λαϊκών παραδόσεων και εθίμων όπου οι ήρωες παρουσιάζονται πάντα νικητές εν μέσω πληθώρας αντιξοοτήτων. Αυτή η ταύτιση με τον ήρωα  οδηγεί :

-στην κάθαρση με την αριστοτελική έννοια

-στην αύξηση της ψυχικής έντασης την οποία το Εγώ του αναγνώστη  επιθυμεί  και που μπορεί ταυτόχρονα να εκφορτίζει μέσω της ανάγνωσης.

Η ικανοποίηση κατά την ανάγνωση είναι πολλαπλή καθώς ο αναγνώστης διαβάζοντας μπορεί να ζει :

-την ηρωική επανάσταση κατά του πατέρα (ή των αναπαραστάσεων του).

-μια μαζοχιστική ευχαρίστηση στην ταύτιση με τον (πολυπαθή) ήρωα.

-την ασφάλεια/ βεβαίότητα ότι στην πραγματικότητα δεν απειλείται ο ίδιος .

Ο αναγνώστης καθώς διαβάζει έχει τη δική του δεκτικότητα και προσδίδει στο μυθιστόρημα τα δικά του νοήματα. Είναι ένας μοναδικός  ερμηνευτής ο οποίος «επιχειρεί» μεν  μέσα από τον ίδιο δρόμο με τον συγγραφέα, δηλαδή ακολουθεί τη δομή της παραγωγής του κειμένου, συγκινείται δε ασυνείδητα μ’ένα δικό του προσωπικό τρόπο ο οποίος ανήκει μόνο σ’αυτόν τον ίδιο. Η ποιότητα ευχαρίστησης της ανάγνωσης προσιδιάζει στον εκάστοτε αναγνώστη. Το λογοτεχνικό έργο δύναται να έχει μια οικουμενικήμεταφορική άξια. Πέρα από το νόημα που του αποδίδει ο κάθε αναγνώστης  μπορεί αυτό να σημαίνει, να παραπέμπει σε κάτι τόσο οικουμενικό ώστε να νιώθουμε ότι μας διακινεί συνολικά, μας αγγίζει.

Ο  Freud μελέτησε Goethe, Σοφοκλή, Shakespeare κ.λ.π.  Ένα από τα διασημότερα έργα του αφορά στη μελέτη του επί του διηγήματος  «το παραλήρημα και τα όνειρα στη ‘’Gradiva’’». Πρόκειται για τον τίτλο μιας νουβέλας του Γερμανού συγγραφέα Wilhelm Jensen την οποία αυτός έγραψε στις αρχές του 1900. H νουβέλα αφορά στην ιστορία ενός νεαρού αρχαιολόγου,  του Norbert Hanold ο οποίος ασχολιόταν μόνο με τη δουλειά του στον υπερθετικό βαθμό, τόσο που οι γυναίκες να μην υπάρχουν γι’ αυτόν. Ο ήρωας της νουβέλας κάποτε επισκέφτηκε ένα μουσείο στη Ρώμη και εντυπωσιάστηκε από το αγαλματίδιο μιας νέας Ρωμαίας γυναίκας με φτερωτή περπατησιά την οποία «βάφτισε» “Gradiva’’ δηλαδή  «θούρια». Αυτό που είδε ήταν μια γύψινη αντιγραφή, προφανώς η απεικόνιση μιας  ρωμαίας παρθένας, μιας εικοσάχρονης virgo καθώς βάδιζε. Οι αρχαίοι ποιητές απέδιδαν συνήθως στον Άρη το επίθετο αυτό, στο θεό του πολέμου, τον “marsgradivus” που ξεκινάει για τη μάχη.  O  Norbert όμως θεώρησε ότι ήταν το πιο κατάλληλο όνομα για ν’ αποδώσει τη στάση και την κίνηση του κοριτσιού. Aγόρασε τότε ένα αντίγραφο από το μουσείο και το κρέμασε στον τοίχο του γραφείου του. Σιγά-σιγά όμως το πνεύμα και η ψυχή του κυριεύτηκαν από το αίνιγμα αυτού του νεαρού κοριτσιού. Μια νύχτα ονειρεύτηκε ότι βρισκόταν στη Πομπηία την παλιά εποχή, τον Αύγουστο του 79Π.Χ.,  λίγο πριν από την έκρηξη του Βεζούβιου, και ότι συνάντησε τη Gradiva. Ήθελε να την προειδοποιήσει για τον φοβερό κίνδυνο ο οποίος την απειλούσε, του ήταν όμως αδύνατον να τη σώσει.  Όταν ξύπνησε, κυριευμένος επί του πραγματικού από την επιθυμία του να τη συναντήσει ξεκίνησε στ’αλήθεια να πάει στην Πομπηία. Εκεί συνάντησε μια νέα γυναίκα  ζωντανή με σάρκα και οστά, η οποία στα δικά του μάτια, ήταν η Gradiva. Άλλως ειπείν, οργάνωσε ένα παραλήρημα από το οποίο όμως, εν τέλει, τον θεράπευσε το  ίδια  το  κορίτσιa: επιδέξια  «ψυχοθεραπεύτρια», τον έβγαλε σιγά-σιγά και μαλακά από το παραλήρημα.    Υποτάχθηκε αρχικά σ’αυτό, εισχώρησε ως ένα βαθμό μέσα του, δέχτηκε να παίζει το ρόλο της Gradiva, να μη διαλύσει εξαρχής την ψευδαίσθηση, να μην ξυπνήσει απότομα τον ονειροπόλο. Του αποκάλυψε την αλήθεια μόνο προοδευτικά, φέρνοντας μαζί και κοντά -με τρόπο ανεπαίσθητο- το μύθο με την πραγματικότητα.Έτσι η ερωτική εμπειρία αποκτά εν μέρει το χαρακτήρα της ψυχαναλυτικής θεραπείας. Ο Freud υποστήριζε ότι δεν πρέπει να υποτιμούμε τη θεραπευτική ισχύ του έρωτα στην περίπτωση κατά την οποία ο ασθενής παραληρεί.

Tο όνομα  Gradiva  θα μπορούσε να ορίζει την εικόνα του αγαπημένου πλάσματος στην περίπτωση που αυτό δέχεται να εισδύσει κάπως στο παραλήρημα του ερωτευμένου υποκειμένου με σκοπό να το βοηθήσει να βγει από αυτό: the cure through love.

Μέσα απ’αυτήν την περιπέτεια ο Norbert μπόρεσε να δει την κοπέλα που συνάντησε στην Πομπηία ως αυτό το οποίο ήταν πραγματικά: τη γειτόνισσα και φιλεναδίτσα της παιδικής του ηλικίας, τη Ζoë Βertgang η οποία τότε βρισκόταν σε ταξίδι στην Πομπηία. Ήταν ερωτευμένος μαζί της από παλιά χωρίς να το ξέρει και μετάθεσε  αυτόν τον έρωτα στη γυναίκα του αγαλματιδίου, τη Gradiva.

Είναι μια ιστορία με ‘’happy end’’ στο μέτρο κατά το οποίο το παραλήρημα υποχωρεί δίνοντας χώρο στην πραγματικότητα: o Ηanold έγινε καλά ! Ο Freud αναλύοντας το περιεχόμενο της νουβέλας έδειξε ότι τα όνειρα του Ηanold τα οποία επινόησε ο συγγραφέας (στο διήγημα υπάρχουν δύο) μπορούν ν’αναλύονται με τον ίδιο τρόπο που προτείνει στην «Ερμηνευτική των ονείρων» του. Το παραλήρημα του Norbert Ηanold σχετίζεται με την απώθηση της σεξουαλικότητας του η οποία συμπαρέσυρε μαζί της τη λήθη της ύπαρξης της Ζoë. Οι μηχανισμοί σχηματισμού του παραληρήματος είναι ησυμπύκνωση και η μετάθεση όπως και στο όνειρο.

Ο Freud δημοσίευσε το κείμενο σχετικά με την ανάλυση της νουβέλας  Gradiva  τον Μάιο του 1907. Το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους βρέθηκε στη Ρώμη όπου- στο μουσείο του Vaticanο- επισκέφθηκε το αγαλματίδιο το οποίο είχε εμπνεύσει την νουβέλα του Jensen . Το ανάγλυφο της ‘’Gradiva’’ βρισκόταν στην πτέρυγα vii/z του μουσείου Chiaramonti και έφερε τον αριθμό καταλόγου 1284. Στην πραγματικότητα το ανάγλυφο που έκανε διάσημο ο Jensen αποτελεί κομμάτι ενός συνόλου το οποίο αυτή τη στιγμή είναι διαμοιρασμένο ανάμεσα στο μουσείο του Vaticanο, στη Galleria Degli Uffici της Φλωρεντίας, και στη γλυπτοθήκη του Μονάχου. Το έργο στο σύνολο του αποτελείτο από δυο συμμετρικά ανάγλυφα τα οποία παρίσταναν το καθένα τρεις γυναίκες που χορεύουν. Μια απ’αυτές είναι η “Gradiva” ένα μάρμαρο ύψους 0,725μ και πλάτους 0,84μ. Προέκυψε το συμπέρασμα ότι το πρώτο ανάγλυφο αναπαριστά τις  «Αγλαυρίδες» και το δεύτερο τις «Ώρες».       Ο γλύπτης, κατά πάσα πιθανότητα, εξασκούσε το ταλέντο του την εποχή του Αδριανού. Έγινε η υπόθεση ότι τα δύο ανάγλυφα παρέθεταν κατά τη ρωμαϊκή εποχή μοτίβα που άνηκαν στο διάκοσμο της βάσης η οποία στήριζε τα αγάλματα του ηφαιστείου ναού στην άκρη της αγοράς της Αθήνας.  Ο διάκοσμος αυτός εκτελέστηκε γύρω στο 429 π.χ.  Κατά το ταξίδι του στη Ρώμη o Freud, σαν ένας άλλος Ηanold, αγόρασε μια εκτύπωση (αντίγραφο)  την οποία ανάρτησε στον τοίχο του ιατρείου του. Το μετέφερε αργότερα στο Λονδίνο, το 1938, όπου εξορίστηκε.

Διαβάστε επίσης: Ψυχανάλυση και Τέχνη 

Βιβλιογραφία

Ελληνική

Γιαννάκουλας Ανδρέας «ο καθρέπτης και το είδωλο» στα «Ορώμενα :τιμή στον Αριστοτέλη, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2002

Θεοδωροπουλος Τάκης : Το αριστερό χέρι της Αφροδίτης εκδ. Ωκεανιδα, Αθήνα 2007 Καραγάτσης Μιχάλης «Η μεγάλη χίμαιρα» εκδ. «Εστία», Μάρτιος 2005

Μαδιανός Μ.,: Κλινική ψυχιατρική, εκδόσεις  Καστανιώτης, 2003.

Μάνος Ν.,: Βασικά στοιχεία κλινικής ψυχιατρικής, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1997.

Μπακιρτζόγλου Σ.: Σημειώσεις ψυχαναλυτικής θεωρίας και πρακτικής (Πρόγραμμα Εκπαιδευτικών Σεμιναρίων Ψυχανάλυσης «Επέκεινα-Ψυχαναλυτική Πράξη», Αθήνα 2003 έως σήμερα.

Παπαδόπουλος Ν.: Λεξικό της ψυχολογίας, Σύγχρονη Εκδοτική, Αθήνα 2005.

Πάχτας Χ., φόρος τιμής στον Αριστοτέλη, «Ορώμενα», εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2002

Γ. Φιλιππόπουλος : Δυναμική ψυχιατρική, εκδ. Καραβία , Αθήνα 1971.

Π. Χαρτοκόλλης : Εισαγωγή στην ψυχιατρική, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1991 .

Α.Χουντουμιάδη-Λ.Πατεράκη, Σύντομο Λεξικό Ψυχολογικών Όρων εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα-Γιάννενα 1989.

Μεταφρασμένη

Evans D. : Eισαγωγικό λεξικό της Λακανικής Ψυχανάλυσης εκδ. «Ελληνικά Γράμματα» , Αθήνα 2005

Freud S:. «Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής», εκδ. «Επίκουρος», Αθήνα 1992

Green Andre «H ιδιωτική τρέλα: ψυχανάλυση των οριακών περιπτώσεων», εκδ. Kαστανιώτη, Aθήνα 1998.

Windgassen – Tolle: ψυχιατρική, εκδ.Παρισιάνος 2003 .

Liaudet Jean-Claude: «ο Φρόυντ με απλά λόγια» , εκδ. Πατάκη 2007

Χαρτοκόλλης  Πέτρος «Χρόνος και Αχρονικότητα», εκδ. «Καστανιώτη», Αθήνα 2006

Ξενόγλωσση         

Chemana R, Vandermersch B: Dictionnaire de la Psychanalyse ,Larousse, Paris 1995

H-Ey, Bernard P. , Brisset Ch.: Mannuel de psychiatrie, Masson, Paris 1989 .

Fenichel O.: Τhe psychoanalytic Τheory of Νeurosis, Rutledge and Kegan Paul, London 1982 .

Freud S. “Studies on Hysteria” by Josef Breuer and S.Freud, S.E. Hogarth Press 1955

Greenson R: “The technique and Practice of Psycho-Analysis”, S.E. the Hogarth Press, london 1994 .

Kaufmann P.:  «  L’apport Freudien » , Larousse, paris 1998.

The post Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.

Όταν η λογοτεχνία συναντά την τρέλα

Επιμέλεια: Δήμητρα Διδαγγέλου, Δημοσιογράφος – Ψυχολόγος, MSc Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο ηλεκτρονικό περιοδικό ψυχολογίας “Ψυχο-γραφήματα”

Δεν είναι λίγες οι φορές που η λογοτεχνία έχει γίνει ο σκοτεινός θάλαμος για την εμφάνιση θεμάτων σχετικών με ψυχικές ασθένειες, με τρόπο συμβολικό ή μη. Το πέρασμα της γραμμής που χωρίζει (ή συνδέει) τη λογική με το ά-λογο είναι «πρόνομιο» τόσο της τρέλας όσο και της μυθοπλασίας.

Το βιβλίο των εκδόσεων Αιγόκερως, «Ιστορίες τρέλας από την ελληνική λογοτεχνία» σε επιμέλεια του Γιάννη Σολδάτου και της Έφης Βενιανάκη αποτελεί μια συλλογή αξιόλογων κειμένων μέσα από την ελληνική λογοτεχνία με κεντρικό άξονα την τρέλα.

Στον πρόλογο, ο διευθυντής του εκδοτικού οίκου «Αιγόκερως», Γιάννης Σολδάτος γράφει χαρακτηριστικά:
«Αλήθεια και ψέμα για τον τρελό είναι ένα και το αυτό και η διάκρισή τους αποτελεί για τους δικούς του κώδικες συμπεριφοράς, άχρηστο διανοητικό ακροβατισμό. Ο ίδιος δεν αγαπάει τις νοητικές ακροβασίες. Για τους άλλους, τους «λογικούς», χαρακτηρίζεται ως επικίνδυνος, ως εχθρός· (…) Ο τρελός εξορίζεται από τις κοινωνικές συμπεριφορές, κλείνεται στα Άσυλα, μπαίνει σε επιτήρηση, μετατρέπεται σε αντικείμενο χλευασμού, λύπησης ή συμπάθειας, παρατήρησης, μελέτης. Θεάται με τρόμο σαν κατάσταση απώλειας των ανθρώπινων απολαύσεων, αναγνωρίζεται σαν κοινωνική μειονότητα. Γίνεται θέμα και σαν τέτοιο ασχολούνται μαζί του οι ψυχίατροι, φυσικά, και κατόπιν οι κοινωνιολόγοι και οι λογοτέχνες. Τούτοι οι τελευταίοι έχουν κάποια κοινά με το πρωτογενές αυτό για την τέχνη τους υλικό. Κάπου η «τρέλα της δημιουργίας», κάπου η «αδυναμία» τους να ενταχθούν στην κοινωνία με άνευ όρους παραδοχή των κανόνων της… και φυσικά κάπου το θέμα μας παίρνει άλλες διαστάσεις πέρα από αυτές της σύντομης εισαγωγής στα κείμενα που ακολουθούν.»

Παρακάτω παραθέτουμε αποσπάσματα του βιβλίου.

«Η παραλοϊσμένη», Μανόλης Πρατικάκης

Μοιάζει με αρρώστια του πολιτισμού.

Αυτοί που έχουν προσβληθεί δεν παραπονιούνται για κανένα ενόχλημα.

Γιατί τα συμπτώματα είναι τα φυσιολογικά γνωρίσματα των ανθρώπων.

Τα φαγωμένα τους χαρακτηριστικά είναι σκεπασμένα με χιλιάδων λογιών τέχνες και μυρωδικά. Βλέφαρα βαριά από βαφές. Μάτια με παροξυσμένη χαύνωση. Παντού αστράφτει μια τερατώδης ομορφιά. Η αρρώστια αυτή είναι θανατηφόρα θερίζει χιλιάδες κάθε μέρα αλλά ο θάνατος αποδίδεται σε άλλες αιτίες. Λειτουργεί μια πλάνη. Ο κόσμος πεινά υπάρχει μια γήινη αιμορραγία μια τριβή αιώνων διαδικασιών. Ακούγεται ένα μαλακό ξεψύχισμα που μοιάζει με πνοή παιχνιδιού και επιφώνημα ζωής.

«Ο υιός της σελήνης», Γιώργης Ζάρκος

Το τρελοκομείο είναι η μεγαλύτερη τραγωδία του κόσμου. Η τραγωδία των τραγωδών. Είναι πολύ δύσκολο, και για τις δυνάμεις μου τώρα σχεδόν αδύνατο, να γράψω αυτήν την τραγωδία με τα 859 πρόσωπα που του καθ’ ενού η ζωή είναι μια τραγωδία.

(…)

Αυτός δεν είναι τρελός κι αυτό δεν είναι τραγούδι, αλλά κλάμα ενός θεού που πονάει.

(…)

Μιλάς κι εσύ αλληγορικά σαν και μένα. Σε καταλαβαίνω καλά. Θα’ χεις και συ πονέσει για να μου εξηγείς έτσι το τραγούδι μου.

(…)

Οι γιατροί με νομίζουν για τρελό γιατί δεν ξέρουν τι τους γίνεται. Πολύ δύσκολα ένας που τον πήραν για τρελό μπορεί να τους κάνει να πιστέψουν το αντίθετο.

Ο Τραμουντάνας έλεγε πως όλος ο κόσμος είναι δικός του. Στους δημοσιογράφους λέγανε οι γιατροί: «Οι εγκληματίες είναι ψυχοπαθείς, μεγαλομανείς, κτλ.». Όταν αποτυγχάνουν στις επιχειρήσεις τους τρελαίνονται. Λες και δεν γίνεται το ίδιο και με τους άλλους που δεν είναι εγκληματίες.

(…)

Για δες το κεφάλι μου. Έχει από πάνω μου όλο μαδήσει. Σκεφτόμουν έξω την κοινωνία πολύ. Εδώ το’ χω ρίξει στο σορολόπ. Σκέφτομαι κι εδώ μέρα νύχτα, γιατί έτσι αρέσει στο μυαλό μου, δε σκέφτομαι όμως μ’ επιμονή πάνω σ’ ένα δύσκολο ζήτημα ημερόνυχτα ολόκληρα όπως άλλοτε, όταν δυσκολεύομαι να βρω μια λύση. Τώρα δε θέλω να κάνω τίποτα. Πεθάνανε μέσα μου οι επιθυμίες κι αφήνω το νου μου να σκεφτεί ό, τι του κατέβει, αφού δεν τ’ αρέσει να κάθεται ήσυχα και να μη σκέφτεται τίποτα. Εδώ υποφέρει πολύ το κορμί μου. Δεν υποφέρει όμως ο νους μου, γι’ αυτό είμαι πιο καλά απ’ ό, τι ήμουν έξω. Πρόστυχη κι ανέντιμη είναι η κοινωνία: ατιμία, κλεψιά, αχαριστία…έχει όλα τα κακά και κανένα καλό.

(…)

Φεύγω και κάνω προσπάθεια να σκεφτώ. Μου’ ναι λιγάκι δύσκολο να σχηματίσω μια ιδέα για τον Παπαδόπουλο που να ξέρω πως δεν θα την αλλάξω γρήγορα, απ’ όσα άκουσα. Μου’ χει κάμει όμως δυνατή εντύπωση, ίδια σαν κείνη που’ χει κανείς μόλις διαβάσει μέχρι τέλους και κλείσει ένα βιβλίο τρελού δυνατού συγγραφέα σαν τον Ζαρατούστρα του Νίτσε, τον Μάνφρεντ του Βύρωνα ή κάτι του Σοπενάουερ.

«Η ζωή μου στο Δρομοκαϊτειο», «Πρώται εντυπώσεις», Ρώμος Φίλυρας

Όταν μπήκα στο Δρομοκαϊτειον, την πρώτη βραδιά αισθάνθηκα αμέσως την συμφορά μου βαρύτερη, την πλήξη με τα μαύρα της φτερά να με σκεπάζει ολόκληρο, σύγκορμο και σύψυχο…

(…)

Τι κόσμος Θεέ μου…Κόσμος δυστυχής και…απόκοσμος. Όταν ρωτάτε τους νοσοκόμους ποιος είναι ο τάδε ή ο δείνα παράφρων, σας απαντούν, χωρίς αν το θέλουν, χωρίς να το συναισθάνονται: «Ήταν». Ήταν- δεν είναι. Τώρα δεν είναι καθένας παρά ένας ίσκιος ανθρώπου, μια αχνή σκιαγραφία ανθρώπου, σχεδόν απροσδιόριστη. Πουθενά αλλού δεν αισθάνεται κανείς ζωηρότερα, τραγικότερα, το συναίσθημα της ανθρώπινης μηδαμινότητος. «Τι δε τις; Τι δ’ ούτις; Σκιάς όναρ άνθρωπος…».

«Ένας τρελός», Παύλος Νιρβάνας

Ένας τρελός, μέσα εις την Κοινωνίαν των γνωστικών, αποδεικνύει ίσως πολλά πράγματα δια τον εαυτόν του, που ενδιαφέρουν αποκλειστικώς τους φρενολόγους. Αποδεικνύει όμως και πολλά πράγματα, εκτός του εαυτού του, τα οποία ενδιαφέρουν γενικότερον την ψυχολογία του ατόμου και της ομάδος.

Μεταξύ πολλών πραγμάτων είναι και τα εξής: πρώτον η κατωτέρα αξία του συναισθήματος της συμπαθείας και του οίκτου, εν σχέσει προς τα αισθήματα του καθαρού εγωισμού. Δεύτερον, η έμφυτη σκληρότης της παιδικής ηλικίας και η εντελής έλλειψις απ’ αυτήν των αισθημάτων της φιλαλληλίας, τα οποία φαίνονται αποκτώμενα δια της διδασκαλίας, της ανατροφής, του παραδείγματος, αισθήματα τέλος πάντων ξένα προς την ουσίαν της ανθρώπινης φύσεως. Τρίτον- και ειδικότερον δια την Ελλάδα- η αναπέρκεια της φιλανθρωπικής αντιλήψεως, έξω από τας συμβατικάς αυτής και τυπικάς εμφανίσεις. Όλα δηλαδή πράγματα μελαγχολικά, πένθιμα και απογοητευτικά…

«Η τρελή», Αργύρης Εφταλιώτης

Τη στερνή φορά που κατέβηκε η τρελή, δεν είχε η ακρογιαλιά εκείνη τη συνηθισμένη της ήμερη γλύκα…Το πρόσωπό της γυρισμένο απάνω, και τα χέρια της απλωμένα ίσια, σα να την είχανε σταυρωμένη. Τα μάτια της ήτανε θαμπά σαν το συννεφιασμένο τον ουρανό. Τα σύννεφα πέρασαν, η θάλασσα καλοσύνεψε πάλι, μα της τρελής η ζωή δεν ξαναγύρισε πια.

«Η μηχανή του τρελού», Κώστας Παρορίτης

Ξεπετάχτηκα από το στρώμα με ένα δυνατό χτυποκάρδι. Τι παράξενο όνειρο! Είναι σκοτάδι ακόμα. Οι καμπάνες σημαίνουνε για τον όρθρο. Τα νερά της θάλασσας κάτω, ακούνητα, νεκρά, μαύρα. Είδα πως έπιασε φωτιά η βιβλιοθήκη μου! Πάνε τα ωραία μου βιβλία, οι γλυκιοί μου σύντροφοι!

(…)

Γιατί με φέρανε δω; Εγώ δεν είμαι τρελός, όχι δεν είμαι τρελός! Τι θέλω εγώ εδώ μέσα μαζί με τους τρελούς; Κακοί αθρώποι δε λυπόσαστε την Πατρίδα; Μου πήρανε και τη μηχανή μου και με κρατούνε φυλακισμένο μέσα σε μια κάμαρα! Ποιος είπε πως είμαι τρελός; Γράφω και ξαναγράφω στο Βασιλιά να’ ρθει να με πάρει από δω μέσα μα δε μου αποκρίνεται στα γράμματά μου. Η καμπάνα σημαίνει για τον εσπερινό…Δε θέλω τίποτις…Λευτεριά θέλω, φως, ήλιο!
«Το τρελό παιδί», Γεράσιμος Γρηγόρης

Ο Σταυρο- Χάρακας κατηφορίζει από το λόφο σαν ανάλαφρη πνοή κι είναι μεθυσμένος από τους χυμούς της άνοιξης. Ας τον είπανε τρελό παιδί, αχαΐρευτο ας τον είπαν. Έχει καλή καρδιά ο Σταυράκης. Αγαπάει όλο τον κόσμο: τα βουνά εκεί πέρα, τη θάλασσα εκεί κάτω, τ’ άστρα εκεί πάνω. Πρώτα κατ’ αρχής τη μάνα του αγαπάει και ας την παιδεύει κάποτε. Κι όλους τους καλούς ανθρώπους. Ύστερα αγαπάει και τα μικρά ζώα, και τα κίτρινα άνθη των σπάρτων και τα πράσινα χαλίκια και τα μικρά βατράχια…Όλα.

Μα έχει κι αυτός τις έγνοιες του και τους μικρούς καημούς του κι ας τον είπαν παλαβό.

«Νύχτα με παραισθήσεις», Τριαντάφυλλος Πίττας

Τα χείλια του εγκαταλειμμένα σε τρέμουλο οδυνηρό, αποσφραγίζουν ωστόσο δυο τάσεις που πρέπει να είχε η ψυχική του ζωή: το επάνω, ευθεία, σαν από λεπτότατη πινελιά, αντανακλά ένα σταθερό αγώνα για προσαρμογή. Το κάτω καμπύλη μ’ έναν παραπάνω τόνο στο κόκκινο, φανερώνει μια ύπαρξη που την κυβερνούσαν αλύπητα και παράλογα όνειρα. Όμως περισσότερο από παντού αλλού, το χάος και η αγωνία του ραϊσμένου μυαλού του ήρθαν να κατοικήσουν σ’ εκείνα τα μεγάλα γαλανά μάτια του προσδίδοντας σ’ αυτά μια κοφτερή κι απροσδιόριστη λάμψη.

«Από τας σημειώσεις ενός τρελού», Άγγελος Τανάγρας

– Ναι! Οι άνθρωποι δεν σκέπτονται! Δεν θέλουν ούτε να σκέπτονται ούτε να ενθυμούνται, είπε, διότι αλλιώς θα ήτο αδύνατος η ζωή…Ο κόσμος κοιμάται τον βαρύν ύπνον της ύλης, που το πνεύμα αδίκως προσπαθεί να ξυπνά…Ο καθένας γεννάται, αυξάνεται, αγαπά, υποφέρει, ελπίζει, αγωνίζεται, πονεί, πεθαίνει με κλειστά μάτια…Ενώ βλέπει, δεν βλέπει, διότι είναι βαρύς, ασήκωτος ο δεσμός της ύλης, και το πνεύμα σκλαβωμένον, αλυσσοδεμένον, πνιγμένον, σπαρταρά κάτω από το μολυβένιον βάρος της…Ο λίγοι είναι εκείνοι που ημπορούν να μισανοίγουν τα μάτια των και να βλέπουν…Το μόνον ξύπνημα για όλους είναι το τέλος της ψυχής σου και ιδέ! Σ’ εφόβισε το σκουλήκι που τρώγει την ύλην, την ύλην, η οποία επλάσθηκε δια ν’ αποθάνει και όμως αυτό δεν είναι τίποτε εμπρός εις το έλκος που τρώγει τη ψυχήν, που φθείρει ό,τι είναι αθάνατον εις τον άνθρωπον και το οποίον κανείς δεν κοιτάζει να γιατρεύσει!…

(…)

Το νιώθω! Το ξεύρω! Το βλέπω καθαρά!…

Λέγουν! Είναι τρελός! Του έστριψε…Εκελάηδησε!

Ε! αυτοί ευρίσκουν εύμορφην και εξαίρετην την ζωήν!…

Ο καθείς όπως μπορεί να την ευρίσκει…Εγώ όμως, από τότε, είς κάθε στιγμήν και εις κάθε περίστασιν, νομίζω ότι ακούω να ψιθυρίζεις εις το αφτί μου το άσπρον φάντασμα, ότι όλα, απολύτως όλα, είναι συμβατικά και επιφάνειαι εις τον κόσμον αυτόν…

Ότι ο άνθρωπος είναι κινητός βόθρος, γεμάτος σήψιν και μόλυσμα, ότι το σώμα του είναι σάρκες και φλέβες και αίματα και κόκαλα εις ένα δερμάτινον σακί, ότι κάτω από το τριανταφυλλένιον δέρμα είναι κίτρινον λίπος και ένας σκελετός αποτρόπαιος, και ότι η αποσύνθεσις αρχίζει αμέσως με την πρώτην ημέραν της ζωής χωρίς να παύει κανείς να την βλέπει και να την αισθάνεται.

(…)

Και τότε μου έρχεται απηλπισμένος πόθος να κοιμηθώ, να κοιμηθώ τον βαρύν ύπνον της ύλης, που δεν έχει φαντάσματα…Κλείνω με πείσμα τα μάτια μου εις την φρικτήν αλήθειαν και ζω με τον φόβον, ότι το παραμικρόν θα με κάμει να ξαναξυπνήσω…

«Τόπον εις τους τρελούς», Θέμος Ποταμιάνος

Το Φρονιμοχώρι είναι μια ξακουσμένη πόλη της Ελλάδας.

(…)

Απίστευτο! Ογδόντα τρελοί πρώτη φουρνιά!

Δυστυχώς! Δυστυχώς! Βλέπετε, όσο ήτανε η τρέλα σκορπισμένη δεν εφαινόταν, δεν εφάνταζε. Τώρα που τη μαζέψαμε, τώρα φαίνεται ο όγκος της!

Οπωσδήποτε, τον επαρηγόρησεν ο πρώτοε σύμβουλος, απηλλάγη το Φρονιμοχώρι από ένα στίγμα.
«Ο τρελός της Αθήνας», Δ. Γρ. Καμπούρογλου

Δεν γεννήθηκε τρελός ο Γιάννης, του παπα- Κωνσταντή ο γιος. Ήταν έξυπνο και πολύ έξυπνο παιδί. Ο μαθητής του παπα- Δανήλη. Τόσο τον αγαπούσε ο δάσκαλος, που δεν τον ξεχώριζε από το παιδί του, και βλέποντας αυτόν παρηγοριότανε για το γιο του που είχε χαμένο…

Μα ξάφνου τον έπιασε ένα αλλιώτικο πράμα. Δε ζύγωνε άνθρωπο, κι όλη τη νύχτα την περνούσε στο πόδι. Η καημένη η μάνα του βρισκότανε σε απλπισία.

Και δε γνώριζε κανένας τι είχε, μήτε και μπορούσες να μάθεις. Αν τον ρωτούσες χαμογελούσε, κουνούσε το κεφάλι του κι έφευγε…

(…)

Τότες ο τρελός στάθηκε με απορία, και βλέποντας γύρω του, έλεγε μέσα του: «Μα τι λοιπόν; Όνειρο έβλεπα ή τ’ αφτιά μου βουίζανε;! Τ’ ήταν η αντάρα που άκουσ’ απ’ το Κάστρο;!…»

«Εγώ, ο βάτραχος…», Στέφανος Σταμάτης

Όχι, κύριοι, δε θα με ξαναπιάσετε. Γιατί εσείς δεν ξέρετε όσα ξέρω εγώ, κι ακόμη- προσέξτε το αυτό- γιατί δεν είστε σαν εμένα! Εσείς βλέπετε μόνον όσο αντέχουν τα μάτια σας, που μπορεί να πάσχουν από μυωπία ή αστιγματισμό, ενώ τα δικά μου βλέπουν και πολύ κοντά και πολύ μακριά, βλέπουν ακόμα και πίσω από τους λόφους, το βλέμμα μου πηγαίνει σαν τροχιά βλήματος- και μέσα στο ίδιο μου το σώμα.

(…)

Σε λίγες μέρες με στείλατε στο άσυλο- στο περίφημο Δρομοκαϊτειο. Εκεί είδα ένα σωρό αυτοκράτορες, πρωθυπουργούς, αγίους, ήρωες κάποιου πολέμου.
(…)

Κι έτσι, πριν ακόμα καλοκαιριάσει, κατάφερα να βγω από κει- και σας είδα να δαγκώνετε θυμωμένοι τα χείλια σας κι από μέσα σας να βρίζετε τους σοφούς με τις άσπρες μπλούζες. Για κάμποσον καιρό με ξεχάσατε.

(…)

Δεν πρέπει (της λέει) να φοβούμαστε τους τρελούς παρά μόνον αν τους φοβίσουμε πρώτοι εμείς. Κι ύστερα τη ρωτάει τι πιστεύει πως είναι η τρέλα. Η κοπέλα ψελλίζει κάποιους γνωστούς ορισμούς. Ο κύριος Κώστας τη διακόπτει και της λέει πως, κατά τη γνώμη του, τρέλα είναι η υπέρβαση του συνηθισμένου. Και συμπληρώνει πως παλιά στην Ανατολή οι τρελοί είχαν θέση πλάι στους σοφούς συμβουλάτορες των βασιλιάδων.

«Τι ήτανε καλύτερο;», Δημοσθένης Βουτυράς

Και ο τρελός γύριζε άλλοτε μόνος και άλλοτε συντροφευμένος απ’ το γέρο Χαλιώτη. Περπατούσε με σκυμμένα τα μάτια στη γη, τον πιο πολύν καιρό, χωρίς να προσέχει στον σύντροφό του, σιωπηλός, και μόνο κάποτε να κουνά τα χέρια, να σηκώνει το κεφάλι και τα χείλια του να βγάζουν έναν ήχο παράξενο, μια λέξη μπερδεμένη. Αγαπούσε πολύ τα λουλούδια, που άλλοτε δεν τα ήθελε, ή του ήταν αδιάφορα. Τώρα τα’ αγαπούσε μανιακά και καταρήμαζε τον κήπο, που με τόσον κόπο διατηρούσε ο γέρο Χαλιώτης, μη αφήνοντας λουλούδι για λουλούδι. Στην τρέλα του αυτή του αντιστεκότανε η γυναίκα του και τον έστελνε έξω, να γυρίζει στα βράχια και κοντά στα ερείπια του πύργου.

(…)

Φαινότανε από καιρό σκεπτικός, μελαγχολικός και μαζί είχε γίνει θυμώδης, κακός, ιδιότροπος, ως που μια μέρα, με το τίποτα, άρχισε να σπάζει πράγματα, καρέκλες, γυαλικά, λάμπες, τζάμια!…Αναγκασθήκανε και τον περιορίσανε! Είχε τρελαθεί για καλά! Μετά καιρό όμως έπεσε σ’ αυτή τη βλακώδη κατάσταση, που δε γνωρίζει κανέναν και έτσι τον αφήσανε ελεύθερο.

«Κομμωτής κυριών», Γιάννης Σκαρίμπας

Η δίκη μου δεν προσδιορίστηκε ακόμα, μα αυτό είν’ αμφίβολο αν θα γίνει πολέ. Γιατί οι γνώμες «διίστανται».

Η μια είναι- λέει- ότι μπορεί να μη στέκω καλά στα μυαλά μου (και θα ξαναεξεταστώ από γιατρούς) κι η άλλη ότι όχι: ότι στέκω.

«Η σενιορίτα του Αιγάλεω», Γιάννης Σολδάτος

Δεν είμαι τρελός κι ας με κλείσανε σε τρελάδικο. Το παίζω τρελός. Πώς να μην τρελαθείς με τέτοια που γίνονται. Αν τρελαινόμουν από μικρός θα τα γλίτωνα. Δεν παραπονιέμαι, έπρεπε να γίνουνε όλα και αν τρελαθώ. Δηλαδή να δηλώσω τρελός, να μου βάλουνε ζουρλομανδύα και μετά δεν έχει γυρισμό. (…) Το τρελός, λένε, αυτός τα’ χει τετρακόσια. Οχτακόσια τα’ χω, αλλά αυτό δε με εμποδίζει να είναι τρελός.

(…)

Δεν ξέρω ποια είναι τα όρια μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας, τρέλας και λογικής…κι αν εγώ είμαι τρελός…

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:
Εκδόσεις: Αιγόκερως
Έτος έκδοσης: 1994
Αριθμός σελίδων: 320
Αρχική τιμή: 16 €

The post «Ιστορίες Τρέλας από την Ελληνική Λογοτεχνία» appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.

«Η Σάρα Κέιν πέθανε τραγικά. Ήταν τόσο μεγάλος και τόσο βαθύς ο τρόμος του κόσμου. Δεν τον άντεξε. Ήταν γυμνή. Απροστάτευτη. Γυμνά είναι και τα έργα της. Τρομαγμένα. Τρομερά»,
Χάρολντ Πίντερ, (Γραμμένο για την παράσταση της “Νέας Σκηνής”)

Ένα αγοροκόριτσο πετάει περιοδικά πορνό στα μούτρα του καθηγητή της στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. Είναι η απάντησή της στο χαρακτηρισμό ενός δοκιμίου της ως πορνογράφημα. Αυτός είναι ο τρόπος της Σάρα Κέιν. Να πετάει στα μούτρα την αλήθεια. Το 1992 θ’ αποφοιτήσει από το ίδιο πανεπιστήμιο με άριστα και θ’ ακολουθήσει το ρεύμα του «θεάτρου τα μούτρα».

Κόρη δασκάλας και δημοσιογράφου, γεννήθηκε το 1971 και μεγάλωσε κοντά στο Brentwood του Έσσεξ. Από μικρή διάβαζε κι έγραφε πολύ, όμως το στείρο περιβάλλον του σχολείου της προκαλούσε αποστροφή. Ο αρνητισμός και η αντίδραση την ακολούθησαν σ’ όλες τις σπουδές της, μέχρι και τις μεταπτυχιακές στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, στο τμήμα συγγραφής θεατρικών έργων.

Το 1995 ανέβηκε το πρώτο της θεατρικό, το «Blasted», στο Royal Court Upstairs του Λονδίνου, προκαλώντας το μένος του κοινού και των κριτικών. Ένα χρόνο έπειτα ακολούθησε το “Φαίδρας έρως” (“Phaedra’s Love”), ενώ το 1998 το “Καθαροί, πια” (“Cleansed”) και το “Λαχταρώ” (“Crave”). Το έργο της “4.48 ψύχωση” (“4.48 Psychosis”) το έγραψε λίγο πριν την αυτοκτονία της, αλλά παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο κοινό το 2000.

Οι κριτικές για τα πρώτα έργα της ήταν απαξιωτικές. Είναι χαρακτηριστικό ότι για το έργο της «Φαίδρας έρως», η Telegraph είχε γράψει «εδώ δεν απαιτείται κριτικός θεάτρου, απαιτείται ψυχίατρος». Μόνο μετά το «Crave» άλλαξαν στάση οι κριτικοί.

Ο λόγος της είναι κοφτός, καθηλωτικός. Μεγάλες παύσεις και σιωπές. Επαναλήψεις που σφυροκοπούν το κεφάλι και σκηνές που σοκάρουν. Τα έργα της Κέιν κατατάσσονται στο θεατρικό είδος που λέγεται «In-yer-face theatre» ή με άλλα λόγια «τρίβω-στα -μούτρα-σας-τον-κόσμο-που-μου-κληροδοτήσατε».

Πρόκειται για ένα θεατρικό ρεύμα το οποίο ήταν στο απόγειό του στη Μ. Βρετανία τη δεκαετία του ’90. Κύριο χαρακτηριστικό του είναι η ωμή αναπαράσταση της πραγματικότητας. Κύριος σκοπός, να ταρακουνηθεί το κοινό.

Σε αντίθεση με το πλήθος των κριτικών και των πληροφοριών που έχουμε για τα έργα της Σάρα Κέιν, δεν έχουν δοθεί στη δημοσιότητα στοιχεία για την προσωπική της ζωή. Όπως ήταν φυσικό, οι συγγενείς της κρατούν το στόμα τους ερμητικά κλειστό, ενώ οι πληροφορίες από φίλους ή συναδέλφους της είναι αποσπασματικές. Οι συνεντεύξεις που είχε δώσει είναι λιγοστές και δεν υπάρχουν αξιόπιστες πηγές που να συνδέουν τα γεγονότα της ζωής της με την αυτοκτονία της. Γνωρίζουμε μόνο ότι μεγάλωσε σε βαθιά θρησκευτικό περιβάλλον.

Το Φεβρουάριο του 1999 κρεμάστηκε με το κορδόνι των παπουτσιών της στην κλινική που νοσηλευόταν για λίγες μέρες, έπειτα από μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας με χάπια. Στην πρώτη της απόπειρα είχε αφήσει πίσω ένα σημείωμα που έγραφε «με σκότωσα» – δείχνοντας ότι ήθελε να έχει την τελευταία λέξη. «Θα μ’ αγαπήσουν γι’ αυτό που με κατέστρεψε», έγραφε στο «4.48: Ψύχωση».

Το «4.48» του τίτλου αναφέρεται στην ώρα που έκανε επιδρομή η κατάθλιψή της. Μια κατάθλιψη που τη διέλυσε. Ο θυμός και η οργή την είχαν κυριεύσει και αυτό είναι φανερό σ’ όλα τα έργα της. Στο Crave έγραφε «κανείς δεν επιβιώνει απ’ τη ζωή» – η αυτοκτονία της ήταν ένας τρόπος για να βρει τον έλεγχο και την ηρεμία που δεν είχε στη ζωή.

Δεν είναι τυχαίο που επέλεξε την τέχνη του θεάτρου για να εκφράσει τις υπαρξιακές της ανησυχίες. Η ίδια δήλωνε ότι τη θεωρούσε την πιο υπαρξιακή τέχνη, γιατί «το θέατρο δεν έχει μνήμη».

Όπως όλα τα είδη καλλιτεχνικής δημιουργίας, έτσι και το θέατρο είναι ένας τρόπος να ξορκίσουμε το θάνατο, να περάσουμε στην αιωνιότητα αφήνοντας το αποτύπωμά μας πίσω. Η Σάρα Κέιν πήγε να συναντήσει το θάνατο πριν εκείνος τη βρει. Μια κίνηση (έστω απελπισμένη) τόσο ανάκτησης του ελέγχου πάνω στη ζωή, όσο και υπέρμετρης θέλησης για ζωή. Αυτοκτονία δε σημαίνει απαραίτητα ότι επιθυμείς να πεθάνεις· ίσως δείχνει  ότι φοβάσαι να πεθάνεις χωρίς να ξέρεις το πότε, το πού, το πώς και κυρίως το γιατί. Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι διατείνονται πως πρέπει να βρούμε το νόημα της ζωής μας για να πεθάνουμε γαλήνιοι. Η Σάρα Κέιν το έκανε αντίστροφα. Βρίσκοντας όχι έναν, αλλά πολλούς λόγους για να πεθάνει, έδωσε νόημα στην προ-θανάτια ζωή της.

Αν δούμε αποσπασματικά κομμάτια του τελευταίου της έργου, μπορούμε ν’ αποκρυπτογραφήσουμε το υπαρξιακό της άγχος. Ένα άγχος που πηγάζει από τη μεγάλη της λαχτάρα για ζωή.

Τα πιο χαρακτηριστικά:
«Αυτό που φοβάμαι έρχεται καταπάνω μου.»

«Η ζωή θα μας θάψει όλους.»

«Επιστροφή στη ζωή.»

«Βγες από τη μήτρα.»

«Ο έξω κόσμος είναι απίστευτα υπερτιμημένος.»

 «Εάν αυτοκτονήσεις θα αναγκαστείς μόνο να επιστρέψεις και να το αντιμετωπίσεις πάλι από την αρχή.»

 «…και δεν μπορείς να αρνηθείς τη ζωή που νιώθεις γάμησέ την αυτή τη ζωή γάμησέ την αυτή τη ζωή γάμησέ την αυτή τη ζωή σ’ έχασα τώρα.»

 «Θα πεθάνω.»
Σημάδια της κατάθλιψής της:
«Η θλίψη μου δεν έχει καμία σχέση με τους άντρες. Παθαίνω νευρικό κλονισμό γιατί πρόκειται να πεθάνω.»

«Έχει σιχαθεί τα έντερά της και όλο εύχεται εύχεται εύχεται κάτι να συνέβαινε για ν’ αρχίσει επιτέλους να ζει.»

«Αυτό που καμιά φορά μπερδεύω με την έκσταση είναι μόνο η απουσία θλίψης.»

«Δεν είμαι άρρωστη, απλώς ξέρω ότι τη ζωή δεν αξίζει να τη ζεις.»

Το γράψιμο μοιάζει η φυλακή και η λύτρωσή της:
«Γράφω την αλήθεια και αυτό με σκοτώνει.»

«Μισώ αυτές τις λέξεις που με κρατούν ζωντανή
Μισώ αυτές τις λέξεις που δεν μ’ αφήνουν να πεθάνω»

Αν δεν είναι ο Έρωτας πιο κοντά στο Θάνατο απ’ οτιδήποτε άλλο, τότε τι είναι;
«Μόνο ο Έρωτας μπορεί να με σώσει και ο Έρωτας με καταστρέφει.»

«Ο θάνατος είναι ο εραστής μου και θέλει να συγκατοικήσουμε.»     
Οι τελευταίες λέξεις με τις οποίες κλείνει το κύκνειο άσμα της:
«Ελεύθερη πτώση

Στο φως

Λαμπρό λευκό φως

Κόσμος δίχως τέλος

Για μένα έχεις πεθάνει

Υπέροχο. Υπέροχο.

Και μακάρι να είναι πάντα

Ευτυχισμένοι

Τόσο ευτυχισμένοι

Ευτυχισμένοι και ελεύθεροι.»

Σε μια δεύτερη ανάγνωση των έργων της, διαπιστώνουμε ότι ο αρνητισμός της είναι η μάσκα ενός μικρού παιδιού που δεν ήθελε τίποτε άλλο απ’ το να είναι όλα αγνά, και πως οι ωμές σκηνές κρύβουν τη μεγάλη ευαισθησία της για τον κόσμο που την περιέβαλε· τον ίδιο κόσμο που της έδωσε έμπνευση και τη συν-έθλιψε.

Ο Γαλλορουμάνος φιλόσοφος, Εμίλ Σιοράν είχε γράψει ότι μόνο οι αισιόδοξοι αυτοκτονούν: «αισιόδοξοι που δεν κατορθώνουν πλέον να είναι αισιόδοξοι. Οι άλλοι, μη έχοντας λόγο για να ζουν, γιατί θα είχαν κάποιον για να πεθάνουν;». Με το ίδιο σκεπτικό, ανοίγει μια χαραμάδα αισιοδοξίας στον ψυχισμό και στα έργα της Σάρα Κέιν.

Η ίδια, εξάλλου, δε θεωρούσε τα έργα της καταθλιπτικά, ούτε ότι τους έλειπε η ελπίδα. «Δεν έχω καμιά επιθυμία θανάτου, ούτε αυτοκτονίας», δήλωνε λίγο πριν γίνει αυτόχειρας. Η όρεξή της για να ζήσει ήταν τέτοια, που συνειδητοποιώντας τη  θνητότητά μας βυθιζόταν στην κατάθλιψη. Δεν μπορούσε να δεχτεί ότι δεν είχε κανένα έλεγχο πάνω στη ζωή και η αντιδραστική φύση του χαρακτήρα της θέριευε όποτε ερχόταν αντιμέτωπη μ’ αυτή τη διαπίστωση. Η άρνηση και ο φόβος του θανάτου προερχόταν από τη βαθιά επιθυμία της για ζωή. Τα έργα της, εμποτισμένα με δηλητήριο, ήταν ο δικός της τρόπος να εκφράσει τους φόβους της, να τους ξορκίσει. Κάποιοι λένε ότι ο θάνατος είναι η ζωή απ’ την ανάποδη. Θάνατος και ζωή είναι τα δίπολα στο ίδιο σκοινί. Το ίδιο σκοινί με το οποίο η Σάρα Κέιν κρεμάστηκε.

Και αν ακόμη δεν είναι ξεκάθαρο τι μπορεί να γινόταν μέσα στο κοντοκουρεμένο κεφάλι της, μια φράση της για τη ζωή τα λέει όλα: «Είναι σα να περιμένεις να μακρύνουν τα μαλλιά σου». Εκείνη δεν τα άφησε μακριά ποτέ.

Οι ελληνικές εκδόσεις των βιβλίων της Σάρα Κέιν:
Crave (2010), εκδ. Κοάν
Λαχταρώ (2003), εκδ. Η Νέα Σκηνή
Έλεος και Φαίδρας Έρως (2002), University Studio Press
4.48 Ψύχωση (2001), εκδ. Κοάν
Καθαροί, πια (2001),εκδ. Η Νέα Σκηνή

The post Σάρα Κέιν: το κοντό μαλλί της πάει πολύ appeared first on Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας.